Nad Owidiuszem (13)

Jak miecz Damoklesa wisi nad naszym światem ów kosmiczny pożar (ekpyrosis) – zagłada, o której nikt z nas już nie zaświadczy, bo unicestwienie to będzie zupełne i wszechogarniające. Bywają też jednak katastrofy skromniejsze; takie, które mimo wszystko można przetrwać, ogarnąć myślą i utrwalić (ku przestrodze potomnych) w pamięci zbiorowej.

Neo-Rzymianin i neo-stoik, a także zadeklarowany owidioman – Niccolò Machiavelli – tak pisał w swoim najważniejszym traktacie: „Nie ulega wątpliwości, że owe klęski powodzi, moru i głodu co pewien czas się zdarzają, gdyż nader często wspominają o nich dziejopisarze i tłumaczą nam one, dlaczego popada w zapomnienie przeszłość. Ponadto klęski takie wydają się uzasadnione. Kiedy w prostym organizmie zbierze się nadmiar zbytecznej materii, natura sama przez się wielokrotnie ją porusza, wywołując przeczyszczenie, które przywraca zdrowie ciału; podobnie dzieje się w owym złożonym organizmie, którym jest świat ludzi. Kiedy wszystkie kraje są tak przeludnione, że ludzie nie mogą w nich wyżyć ani też przenieść się gdzie indziej, bo wszędzie jest nadmiar mieszkańców, i kiedy chytrość i złość ludzka osiągają swe ostateczne granice, staje się konieczne oczyszczenie świata przy użyciu jednego z trzech wymienionych sposobów; zdziesiątkowana i ciężko doświadczona ludzkość żyć będzie potem wygodniej i okaże się bardziej cnotliwa” (Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, Ks. II, R. V, tłum. K. Żaboklicki).

Przekonanie o wielkim, niszczącym wszystko (bądź prawie wszystko) kataklizmie dzielił Machiavelli nie tylko z rzymskimi stoikami. W każdym niemal zakątku świata przekazywano sobie mrożące krew w żyłach opowieści o pradawnej zagładzie – bądź spowodowanej przewinami, które należy „zmyć”, bądź niezawinionej. Podobnie jak Żydzi, także Grecy – których pisma Owidiusz znał przecież doskonale – potop przypisywali ludzkiemu zepsuciu.

Ale najpierw była opowieść. Dopiero potem – interpretacja.

Stary Testament czytał Machiavelli wybiórczo (i traktował utylitarnie), Greków – w przekładach, ekscerptach i wypisach, opowiadacza Owidiusza zaś – z wielkim namaszczeniem. I jako „swojego”.

Znał go i cenił nie tylko jako poetę miłości, przemian i wygnania, ale także jako kogoś, kto rozumiał, że świat – jak ciało ludzkie – czasem choruje, a wtedy potrzebna jest mu odpowiednia kuracja. W Rozważaniach słyszymy wyraźnie echo „Biblii pogan”: katastrofa jest koniecznym etapem wielkiego kosmicznego cyklu. A Kosmos i Chaos to jakby to samo Coś w dwu wcieleniach.

Ale tam, gdzie Florentczyk szuka mechanizmu, Owidiusz tworzy obraz; tam, gdzie Machiavelli tłumaczy, rzymski poeta uwodzi.

 

 

Potop w Metamorfozach jest więcej niż przypowieścią o „wielkiej wodzie” – sam jest tą falą, która unieważnia porządki, rozmywa granice, znosi różnice między lądem a wodą, człowiekiem a zwierzęciem, historią a mitem. To nie moralitet, lecz widowisko; nie metafora, lecz materia. Konkret.

„Wolność tkwi w rygorach” – miał mawiać Paul Valéry. Toteż wiersz wolny, jak bardzo by się nie zbliżał do mowy naturalnej, jest wciąż wierszem; a tu i teraz wierszem, który opowiada nam poeta tyleż prawdziwy, historycznie i nieomal cieleśnie uchwytny, co legendarny.

Metamorfozy tego tajemniczego wirtuoza słowa, tego Orfeusza łacińskiej tradycji poetyckiej, są przestrzenią wprost wymarzoną dla naszego rodzimego wiersza wolnego, a ten z kolei ma potencjał (w co wierzę i co próbuję pokazać), by mieścić w sobie całą przemienność nie tylko treści, ale i form. Tu, w epizodzie o potopie – wchłonie fale Neptuna, galop jego koni. (Gdzie indziej pojawia się np. zakamuflowany trzynastozgłoskowiec – o tym przy innej okazji).

Tam, gdzie wiersz – w celach ilustracyjno-fonicznych – przyjmuje formę regularnego sylabotonicznego czterostopowca amfibrachicznego, pogrubieniem oznaczam sylaby akcentowane; chodzi o efekt jak tu: faluje, faluje, faluje, faluje… (W polszczyźnie, inaczej niż w łacinie, akcent metrum musi pokryć się z wyrazowym, tj. naturalnym).

POTOP według Owidiusza:

 

Już miał rozrzucić pioruny po świecie,

Ale się zląkł – że święty eter płomieniem się zajmie

Od tylu pożarów i stanie w ogniu nieboskłon.

Przypomniał sobie: nadejdzie czas (jak zapisano),

Gdy morza i lądy, i zajęta stolica w niebie

Spłoną. A z masy osiadłej – nowy początek.

Odkłada gromy, dzieło rąk cyklopich.

Wybiera inną karę: przepadnie ludzkość

Pod wodą, gdy rozedrą się czarne chmury.

 

I już w grotach Eola więzi Akwilona

I inne wiatry, co chmury zbite rozpraszają.

Wypuszcza Notusa. Ten na skrzydłach ciężkich

Wzbija się. Twarz ma straszliwą, mroczną.

Broda leje się deszczem, siwymi strugami płyną włosy,

Czoło mgłą zachodzi, perlą się rosą pióra.

Gdzie Jowisz chmurę pochwyci i ściśnie,

Tam grzmot, tam – z niebios – rzęsista ulewa.

Posłanka Junony, Iris (pani tęczy),

Zbiera wodę i chmurom zanosi, by piły.

Zboża padają. Zrozpaczony rolnik

Porzuca nadzieję – na nic roczne trudy!

 

Lecz gniewu Jowisza nie koją niebiosa.

Na pomoc – z falami – przybywa brat z głębin

I rzeki zwołuje. Gdy stają przed królem,

On mówi: „Nie czas to na długie zachęty.

Pokażcie swą siłę, wylejcie – tak trzeba!

Przełamcie zapory, rozbijcie przeszkody

I wodzę popuśćcie potokom – niech pędzą!”.

Rozkazał. Ruszają, wzbierają u źródeł

I nurty – bezwzględnie – ku morzom prowadzą.

 

Uderzył trójzębem. Zatrzęsła się ziemia

I pękła. I wodą nabiegły szczeliny.

Wzbierają i łączą się rzeki, szaleją

Wśród pól, porywają zwierzęta i ludzi,

Konary, kolumny i rzeźby, i dachy.

Nieliczne budynki dotknięte nieszczęściem

Przetrwały; na krótko. Sklepienia znikają

Pod falą straszniejszą, wierzchołki – w odmętach.

 

Czy wody, czy lądy – już nie ma różnicy:

Bo wszystko jest morzem, jest morzem bez granic.

Ktoś wzgórze zdobywa, do łódki ktoś wskoczył

I wiosłem pracuje, gdzie wcześniej szedł z pługiem.

Ten płynie nad polem, nad wsią zatopioną,

A tamten na szczycie siadł wiązu – i łowi.

Na łąkach zielonych zaległy kotwice.

Wśród winnic rozsiane osiadły kadłuby.

Gdzie kozy niedawno skubały murawę,

Tam teraz taplają się foki zwaliste.

 

Dziwią się gajom i domom, i miastom podwodnym

Nereidy. Po lasach delfiny igrają,

Wpadają w drzewa, o gałęzie się tłuką.

Wilk płynie wśród owiec, lwy płowe gna fala,

Gna fala tygrysy. Jeleń szybkonogi

I silny odyniec w głębinach się topią.

Długo wędrował, szukał skrawka ziemi

Błędny ptak. Moc traci i spada do morza.

Rozpasany przestwór pochłonął wzniesienia,

Grzbiety górskie przepadły w spiętrzeniu bałwanów.

Świat – fala zagarnia; których fala oszczędza,

Ci w długich katuszach umierają z głodu.

(Metamorfozy, Księga I, w. 253-312)

 

Zawsze – cztery zestroje akcentowe w wersie. To jedyna tu reguła niezmienna.

I znów ta myśl szalona: a gdyby tak kazać Owidiuszowi spotkać się (jeszcze w Rzymie) z jakimś uczonym w Piśmie Żydem? Albo Grekiem z Aleksandrii czy Antiochii, który zna Księgę Rodzaju? Gdyby usadzić ich przy jednym stole – przy dzbanie wina i misie owoców – i zachęcić do rozmowy o bogu i człowieku? O początkach. I o falach, które toczą się przez góry i doliny, i niszczą…

Odczytajmy fragment – rozdział VII, wersety od 17 do 22. Podaję w bardzo pięknym przekładzie Izaaka Cylkowa, o którym to dziele Miłosz pisał, że „trwa jako samotny monument na cmentarzysku polskich Żydów”: „Był tedy potop przez czterdzieści dni na ziemi, – i wezbrały wody i poniosły korab’, i uniósł się wysoko nad ziemią. / I wzmogły się wody, i wezbrały bardzo na ziemi; i pływał korab’ po powierzchni wody. / A wody wzmagały się coraz bardziej na ziemi; i pokryły się wszystkie góry wysokie, co pod całem niebem. / Piętnaście łokci wzwyż wzmogły się wody, i zakryte zostały góry. / I wyginęło wszelkie ciało, poruszające się po ziemi, – z ptactwa, i z bydła, i ze zwierząt, i z wszelkiego roju rojącego się na ziemi, i wszyscy ludzie. / Wszystko, w czyich nozdrzach tchnący dech żywota, ze wszystkiego, co na lądzie było, pomarło” (Tora, Kraków, Austeria, 2022).

Woda zabiera wszystko.

JACEK HAJDUK

„Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada” odczytane na nowo

Cóż za przedświąteczny prezent! Nakładem wydawnictwa słowo / obraz terytoria, w serii „Biblioteki Mnemosyne” pod redakcją Piotra Kłoczowskiego, ukazała się nowa edycja poematu Czesława Miłosza Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada. Jak czytamy, przygotowano ją „w dwudziestą rocznicę śmierci Poety i z okazji pięćdziesiątego jubileuszu publikacji poematu przez Instytut Literacki w Paryżu”, przypadające w 2024 roku. Rzecz, jak zawsze w tej serii, została wydana niezwykle starannie, pieczołowicie i z estetycznym wysmakowaniem. Na obwolucie książki umieszczono reprodukcję zrobionej w grudniu 1980 roku fotografii Wojciecha Smoczyńskiego, która przedstawia na pierwszym planie potężne stare dęby na cmentarzu w Świętobrości, na drugim – pomnik na grobie rodziny Miłosza ze strony jego matki. Na okładce przytoczone zostały dwa, wyjaśniające tytuł poematu wersy Psalmu 113 w przekładzie Franciszka Karpińskiego: „Gdzie wschodzi słońca i kędy zapada / Niechay Świat Boską chwałę opowiada”. Wewnętrzne strony okładki zajmują wyklejanki fragmentów dwóch niemieckich map sztabowych z 1915 roku, na których doskonale widać miejscowości w dolinie Niewiaży dobrze znane czytelnikom Miłosza, m.in. dwór i wieś Szetejnie, Opitołoki i Świętobrość oraz dalej położone Kiejdany i Wędziagołę. Na skrzydełkach obwoluty znalazły się wypowiedzi o Miłoszu pióra Tomasa Venclovy i Seamusa Heaneya. Wyrazy ich podziwu dla poety współbrzmią z cytowanymi dalej zachwytami, które, po publikacji w 1974 roku, wyrazili Konstanty A. Jeleński, Jan Błoński, Jarosław Iwaszkiewicz i Zdzisław Łapiński. Sam tekst poematu poprzedza autokomentarz Czesława Miłosza z marca 2004, kończy zaś przytoczony fragment rozmów poety z Renatą Gorczyńską oraz obszerny komentarz autora edycji, Pawła Bema „Przywracanie rzeczy minionych”. Prolegomena do historii i edycji poematu. Całość ozdabiają reprodukcje rękopisu początku Dzwonów w zimie, które pozwalają zajrzeć do poetyckiej retorty i śledzić jak wytapia się w niej z uporem szlachetny kruszec mowy wiązanej. Jednym słowem – wydawnicze cymelium!

 

 

Komentarz Pawła Bema zawiera kilka bardzo istotnych spostrzeżeń dotyczących czasu powstania poematu, jego poprzednich wydań, form edytorskich, polemiki towarzyszącej publikacji jednego z jego rozdziałów, a co szczególnie ważne – przypomnienie usuniętej przez autora w wydaniu książkowym ósmej części Nad miastami.

W obecnej edycji poematu, na co zwraca uwagę Bem, przywrócona została pierwotna wersja tekstu, uwolniona od nadmiernie modernizujących polszczyznę Miłosza zabiegów późniejszych wydawców, wliczając w to, niestety, kanoniczne Dzieła wszystkie. Z kolei przytoczona korespondencja pozwala skorygować błędne przekonanie autora, że poemat powstał w 1974 roku. Tymczasem Pamiętnik naturalisty Miłosz przesłał Jerzemu Giedroyciowi już w liście z grudnia 1971. Wzbudził zresztą prawdziwy zachwyt Redaktora, który pisał: „Myślę, że to jest jedna z najlepszych Twoich rzeczy i bardzo gratuluję. Bardzo często doprowadzasz mnie do cichej furii (jakże słusznej), ale takie poematy są związane z paruset latami odpustu”. Tekst ukazał się w styczniowo-lutowym numerze „Kultury” w 1972 roku. W liście ze stycznia 1972 Miłosz zaznacza, że „Pamiętnik stanowi drugą część większego utworu w tej mniej więcej formie, który mam nadzieję powoli napisać”. Dodaje, że waha się, czy posłać do druku część pierwszą, stwierdzając, że woli z tym zaczekać. Innymi słowy, poemat być może nie przyjął ostatecznie formy, jaką znamy z wersji publikowanej, ale w zamyśle był od razu pomyślany jako większą całość. Toteż dalsze jego fragmenty ukazywały się w „Kulturze” do listopada 1972 roku. Z wyjątkiem Laudy, której publikacja wywołała gorący spór pomiędzy Poetą i Redaktorem.

W liście z kwietnia 1972 Miłosz uprzedza Giedroycia, że napisał „coś większego i dzikiego”, a „rzecz ma nieco drastyczne aspekty”, obawia czy ją wysłać i sam nie wie, „co o tym sądzić”. Zakładając nawet, że tekst się redaktorowi spodoba, dodaje: „Tzn. nie sądzę, że jest nie do druku, ale możliwe, że inny jej wydźwięk [sic], kiedy ukaże się jako część większej całości. Jest to w moim zamierzeniu rozdział III tego, czego Pamiętnik naturalisty jest rozdziałem II-im”. Uwaga ważna podwójnie. Wpierw dlatego, że świadczy, iż pierwsze części poematu układały się w już uporządkowaną całość, a ich następstwo było dla autora wyraźnie określone. Po drugie, poeta nie tylko zakłada, że Lauda nabiera odmiennego znaczenia w sąsiedztwie innych części, ale obawia się również, że jej osobna publikacja prowadzić może do błędnej lektury. Giedroyc nalegał na druk z powodów, które Miłosz odgadł od razu – „patriotycznych”. Jak powiada: „No cóż, sam jestem patriotą tej przeszłości, jakbym nie był, to bym tego nie napisał. A może i jednym z bodźców była przekora wobec dzisiejszego polskiego nacjonalizmu”. Dodaje, że chciał się „opierać powtarzalności emigracyjnego losu”, jeśli zaś uda mu się „prowadzić w wierszach dalej to drążenie autobiograficzne, Lauda, czyli Litwa jeszcze raz przywołana, zmieni swój wydźwięk przez sąsiedztwo z inną tematyką”. Giedroyc poza sentymentem uznaje publikację Laudy za użyteczny argument w grze politycznej, zwłaszcza, że ówczesna Polska stawała się, jego zdaniem, coraz bardziej „piastowska” i „chłopska”. Miłosz tymczasem z całą stanowczością sprzeciwia się drukowi, nie godząc się na polityczną instrumentalizację swojego tekstu. Jak pisze: „Jest to utwór, który dla wielu czytelników byłby przykry, bolesny, a nie jest moją intencją naigrawać się z patriotycznych uczuć”. Obawia się „nacjonalistycznej hecy”. Argumentuje: „Miło mi, że chciałbyś drukować Laudę, ale nie zgadzam się z Tobą, bo to byłoby niewczesne i co dla mnie jest tylko historyczną perspektywą, zostałoby inaczej pojęte”.

Bez wątpienia, wyrwana z kontekstu Lauda mogłaby zostać odczytana przez polskich nacjonalistów jako prowokacja i wyparcie się przez autora przynależności do kultury narodowej. Co więcej, przypominanie o żmudzkich korzeniach Norwida i Gombrowicza mogłoby zostać uznane za pomniejszenie rangi polskiej literatury. Że te obawy nie były bezpodstawne świadczyć mogą ataki środowisk prawicowych na Miłosza, które trwały do końca jego życia: za krytyczny stosunek do Polaków i polskości oraz konsekwentne uchylanie się samoidentyfikacji w kategoriach etnicznych. Byłem świadkiem, jak podczas spotkania w Wilnie, ku wyraźnemu niezadowoleniu miejscowych słuchaczy, Miłosz stanowczo stwierdził: „Nie jestem litewskim poetą piszącym po polsku, lecz polskim poetą urodzonym na Litwie”.

Ostatecznie, ku zadowoleniu Giedroycia, Lauda znalazła się w przekazanym do druku poemacie Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada. Jednakże pominięta w nim została część ósma Nad miastami, którą zawierała jeszcze wersja tego rozdziału ogłoszona drukiem w listopadowym numerze „Kultury” w 1972 roku. Fakt ten umknął uwadze miłoszologów, mnie nie wyłączając, a przecież jest ważny i przynajmniej zastanawiający. Tym bardziej, że jak dowodzi przytoczony maszynopis, poeta do końca pracował nad tekstem. Dlaczego zatem tę część ostatecznie pominął? Przed próbą odpowiedzi na to pytanie warto ją przypomnieć, bo jest piękna i mało dotychczas znana:

 

Mgła tutaj opada późno i zbiera się wcześnie pod wieczór.

Najpierw chmurka, jedna i druga, nad miastami w dole przeciągnie,

Potem półwyspy i mosty zakrywa białość, jak w górach.

Wtedy my zaczynamy. On, z purytańskich pielgrzymów,

I ja, kowieński podsędek, jeżeli pamięć nie myli.

A sączymy brunatny trunek nie powiadając ni słowa.

Albowiem zyskuje się wiedzę, i tylko, a to niewiele.

Gdzieś wysoko słyszy się miechy gramatycznie kalikujące:

On przegrał. Ona przegrała. Wy przegraliście. Oni przegrali.

Albo ta, którą wołano panienko czy może Heluniu

Zatańczy chwilę w płomyku. Ale przeważnie sentencje

Co zawstydzają nicością, jeżeli głośno wymówić.

I z każdą szklanką mój podziw. Dla niego, za to że milczy

Bo sobie zabronił skargi na utrapiony krzyk ciała.

Dla siebie także, za upór, za lata i dni na przepadłe.

Jakiż płacz w porę zamknięty. Jaki protest niemy na zawsze:

Nieprawda że słusznie ginęło wszelkie osobne istnienie.

 

Według Bema amputacja tego fragmentu poematu to wyraz „siły imperatywu lapidarności”, która z czasem w twórczości Miłosza narasta. Czy na pewno?

 

 

Pierwsze wersy są precyzyjnym – co mogę potwierdzić z autopsji – opisem Zatoki San Francisco oglądanej z okien domu Miłosza przy Grizzly Peak. Wspomniane „miasta w dole” to położona poniżej domu, ulokowanego na wzgórzu, wielomilionowa aglomeracja, której częścią jest Berkeley, a która obejmuje pierścieniem całe wybrzeże Zatoki – od San Francisco z jednej, po Sausalito z drugiej strony. Te dwa miasta łączy most Golden Gate. Nie wiadomo, kim jest osoba „z purytańskich pielgrzymów”, natomiast „kowieński podsędek” to zapewne przodek Miłosza z strony matki, wspomniany w wierszu Pan Syruć „Szymon Syruć / sędzia kowieński, miecznik litewski, / z tytułem witebskiego kasztelana”.

Antytetyczne zestawienie aktualnych realiów amerykańskich z ewokacją dawnej Litwy stanowi konstrukcyjną zasadę całego poematu, powracającą zresztą w całej twórczości Miłosza. Nieodmiennie wspominana z sentymentem Litwa jest dla poety synonimem zadomowienia, poczucia wspólnoty, bliskości i swojskości, natomiast Ameryka to symbol wykorzenia, samotności, obcości i alienacji. Z tego zderzenia rodzi się również w Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada refleksja m.in. o przemijaniu, dotkliwości i goryczy wygnania, potrzebie mężnego znoszenia ciężaru życia, nieraz tragicznego i wypełnionego cierpieniem wszystkich stworzeń, pozorności sławy, o doświadczeniu ulotności i przygodności wszelkich istnień, które domagają się utrwalenia choćby w kruchym słowie. Stąd zapadająca w pamięć formuła: „Albowiem zyskuje się wiedzę, i tylko, a to niewiele”. Podziw wobec pielgrzyma za to, że „zabronił skargi na utrapiony krzyk ciała” oraz dla siebie „za upór, za lata i dni na przepadłe”, wreszcie sprzeciw: „Nieprawda że słusznie ginęło wszelkie osobne istnienie”. Wszystkie te zdania doskonale rymują się z innymi podobnymi w całym poemacie. A jednak to nie wystarczyło. Autor, być może, nie zawsze jest najlepszym interpretatorem swoich utworów. Ale jeśli ma się do czynienia z twórcą tej miary i o takim stopniu samoświadomości może warto bardziej wsłuchać się w jego autokomentarz i jeszcze na nowo przeczytać cały poemat?

W marcu 2004 roku Miłosz wyjaśniał: „Utwór nie był planowany w formie, w jakiej się ukazał. Narodził się z prób ujęcia rzeczy przypomnianych, przede wszystkim mojego powiatu na Litwie. Nigdy jeszcze Litwa, tak różna od Kalifornii, nie wróciła do mnie z taką żywością i dlatego zapewne jest to utwór tak wyraziście zmysłowy. Zdarza się niekiedy, że tworzymy rzecz niezamierzenie gęstą i przez to ważną, tak też jest z tym poematem. Jest to zanurzenie się w przeszłość, bez chęci gonienia za tym, co aktualne, czyli wyłania się z tego obraz, nieco zmitologizowany, zarówno mojej biografii, jak moich okolic rodzinnych. Jest to zarazem operacja przywrócenia rzeczy minionych w ich postaci opierającej się przemijaniu, niejako oczyszczonej”.

Jak bardziej konkretnie wygląda owo „zanurzenie się w przeszłość”? Uderzające, że we wszystkich reminiscencjach, które w różnych ujęciach i przybliżeniach obejmują okres życia autora od lat najwcześniejszych (Posłuchanie, Pamiętnik naturalisty, Nad miastami) poprzez lata szkolne (Pamiętnik naturalisty, Mała pauza, Oskarżyciel), lata studenckie (Posłuchanie, Lauda, Dzwony w zimie) do okresu dojrzałości (Mała pauza) – persona Miłosza, w dużej mierze z poetą identyczna, występuje jako „ja” albo „on”, ale nigdy nie przywdziewa historycznego kostiumu! Nawet wówczas, gdy uczestniczy w imaginacyjnych dialogach z tajemniczym panem Hieronimem i Ludwikiem Adamem Jucewiczem albo patetycznie przemawia w zaświatach czy kreśli swój hipotetyczny życiorys szlacheckiego hreczkosieja. Może to pierwszy z powodów, dla których poeta ostatecznie zrezygnował w umieszczenia części ósmej? Może ten „podsędek kowieński” to za mało na ewokację zmysłowego przedstawienia „okolic rodzinnych” oraz „nieco zmitologizowanego” przywołania biografii autora?

Jest jeszcze jeden domniemany powód: kompozycyjny. Fraza: „Życie niemożliwe, ale było znoszone”, otwierająca część piątą Nad miastami, powraca z całą mocą na samym początku rozdziału Mała pauza. Co więcej: od kreślonego jako tło dialogu młodego człowieka z panem Hieronimem obrazu stron rodzinnych („Był widok na łąki, rzekę i całą dolinę/ Aż po wieże kościelne w miasteczku za borem”) jest w pewnością bliżej do obrazka ucznia, który w czasie pauzy „podjadając butersznyt z papierka” stoi „pod ścianą w pucułowatej zadumie” – niż do dialogu „purytańskiego pielgrzyma” z „kowieńskim podsędkiem” na tle Zatoki San Francisco.

To, oczywiście, jedynie przypuszczenia. Ważniejsze wydaje mi się to, że Miłosz z taką mocą podkreślał w słowie wstępnym znaczenie tematu litewskiego w całym utworze. Co więcej: „operacja przywrócenia rzeczy minionych w ich postaci opierającej się przemijaniu, niejako oczyszczonej” znajduje oparcie w wywiedzionej z pism Oskara Miłosza, nazwanego w poemacie „znamienitym alchemikiem” „pierwszej i najważniejszej z potrzeb naszego umysłu” czyli, jak to opisał autor Ziemi Ulro, w potrzebie umiejscowienia. Przy czym owo umiejscowienie uchyla podział na czas i przestrzeń zgodnie z poetycką wersją teorii względności wyznawaną przez autora Ars magna.

Pewnie dlatego na pytanie Renaty Gorczyńskiej o wiarę w ideę apokatastasis Miłosz odpowiada: „Ryzykowne to pojęcie, bardzo heretyckie. Ja nie twierdzę znowu, że tak wierzę w apokatastasis, bo można nadać temu rozmaite znaczenia. W każdym razie apokatastasis w tym poemacie spełnia swoją rolę o tyle, że oznacza nieprzepadanie szczegółów. Żadna chwila nie może przepaść. Ona jest gdzieś zmagazynowana i możliwe jest puszczenie tego kłębka czy filmu na nowo, odtworzenie jakiejś rzeczywistości, w której te wszystkie elementy będą przywrócone. […] Czyli apokatastasis nie oznacza dla mnie jakiejś formalnej wiary […] Raczej ma znaczenie przywrócenia wszystkich momentów w ich formie oczyszczonej”. Temu właśnie przede wszystkim, nie tylko w tym poemacie, ma według Czesława Miłosza służyć jego poezja. Winna poprzez pamięć i wyobraźnię przywracać ludzi, rzeczy i pojedyncze chwile „w ich formie oczyszczonej” z bólu i unicestwienia.

ALEKSANDER FIUT

Słowiarnia

Droga Księgo,

absolutnie zgadzam się, że trzeba studiować Greków. A więc z uwagą przeczytałem Epistolariusz biblioteczny Krzysztofa Bielawskiego z 23 listopada. Fascynująca historia odkrycia cegły z cytatem z Odysei. Dziękuję. Przy okazji pozwalam sobie na jedną uwagę. Autor uważa, że „okołokopy” w przekładzie Józefa Wittlina to ciekawy neologizm. Otóż, nie neologizm, a archaizm (może nawet dla Wittlina nie był jeszcze archaizmem!).

Kiedy napotykam, albo potykam się o takie „okołokopy”, czy rozmaite neologizmy u Leśmiana, zawsze sięgam do Słownika języka polskiego Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego (tak zwanego „warszawskiego”) z początku XX wieku. I tam często znajduję osobliwe słowa, które nawet już wówczas uważano za wyszłe z obiegu. Tak i w tym przypadku.

 

 

Cytuję (tom III, Warszawa 1904): „Okołokop – linia obronna zewnętrzna, która otacza warownię, zasłania przeznaczone do opasania jej obozy cząstkowe i która ma za cel wzbranianie, ażeby żaden oddział nie nie mógł wejść do twierdzy dla wzmocnienia załogi”. (Tu hasło odsyła do wcześniejszego „słownika wileńskiego”).

Słownik warszawski to pouczająca i wzruszająca lektura, a zasmucająca o tyle, że widać, ile słów w ciągu stu lat z okładem zgubiliśmy. Zresztą chodzi nie tylko o słowa, ale o subtelności świata doświadczanego.

Miejsce, gdzie powstawał ten słownik to była jeszcze przebogata słowiarnia. No tak, muszę wyjaśnić, że ówczesna „słowiarnia” (przez analogię ze „spiżarnią”) to po naszemu pracownia leksykograficzna.

Sztuczna inteligencja nie jest w stanie objąć takiego zasobu. Może nigdy nam go nie odbierze. I w tym cała nadzieja.

Z uszanowaniem

PIOTR MITZNER

Navigare necesse est?

Przed podróżą jest się spokojnym,

lecz się podejrzewa,

że człowiek mądry nie rusza się z miejsca,

a przyjemność powrotu kosztuje zbyt wiele.

Eugenio Montale (tłum. R. Wojdan)

 

Jak to zwykle bywa ze słynnymi maksymami, przeczą one sobie nawzajem; obok tej, która przedkłada żeglowanie ponad życie, wypowiedzianej wprawdzie w obliczu trudnych warunków na morzu, a więc niepretendującej do stania się uniwersalną zasadą, mamy inną, którą sformułował Horacy: „Caelum non animum mutant qui trans mare currunt” i która mówi nam, że daremnie byśmy przenosili się z miejsca na miejsce, pozostaniemy bowiem wciąż jedynie sobą. Nie da się zliczyć przykładów utożsamiania życia z podróżą: od Odyseusza i homo viator Augustyna, średniowiecznych kupców przemierzających handlowe szlaki, pielgrzymów udających się do miejsc świętych, studentów wybierających się po naukę w starych europejskich uniwersytetach aż do uczestników Grand Tour, pierwszych podróżnych z baedekerami w ręce i wreszcie dzisiejszych turystów. Zygmunt Bauman dostrzegł w postaci turysty jeden z wzorców postawy ponowoczesnej; opuszcza on dom – pisze – w poszukiwaniu wrażeń, nowych doświadczeń. Może to być oswojona egzotyka, lecz także kontakt ze sztuką, pozostaje nam się zatem upierać, że rozróżnienie turysty z aparatem fotograficznym i podróżnego z notesem w ręce ma wciąż jeszcze sens.

Bezlitosny wobec turystów okazać się miał Roberto Calasso; w swojej Nienazwanej teraźniejszości widzi on w turyście doskonałe wcielenie człowieka świeckiego, kategorii globalnej, niezróżnicowanej; ktoś taki aspiruje jednak do „podróżowania, nie będąc turystą”, „wstydzi się, że nim jest”. O turystach „zaliczających” zabytki dość już napisano krytycznych czy kąśliwych słów, poczynając od XIX wieku (o „hordzie dzikich Niemców” w Wenecji pisał w latach osiemdziesiątych XIX wieku Henry James), by pastwić się nad nimi dłużej.

Baudelaire, który wymyślił nowoczesność, jest też autorem najradykalniejszej krytyki „gorączki podróżowania”; w Paryskim spleenie pisał: „To życie jest szpitalem, gdzie wszystkich chorych opętało pragnienie, by zmienić łóżko. Ten chciałby cierpieć naprzeciwko pieca, ów sądzi, że wyzdrowiałby obok okna. Wydaje mi się zawsze, że dobrze byłoby mi tam, gdzie mnie nie ma” (tłum. J. Guze). Jest jeszcze choćby bohater Na wspak Huysmansa, rezygnujący z wyprawy do Londynu, bo wie, że nie znajdzie tam nic, czego nie przedstawi mu jego wyobraźnia: „Po kiego licha się ruszać, skoro można tak wspaniale wojażować na krześle!” (tłum. J. Rogoziński). Podróżnego zastępuje u Baudelaire’a spacerowicz mający znaleźć niezliczone wcielenia aż do naszych dni, kiedy spacer po mieście oznacza również czytanie miasta i własnej biografii. Współcześni spacerowicze, między innymi w polskiej literaturze (na przykład Michał Cichy, Marek Bieńczyk, Paweł Sołtys) mogliby mieć na uwadze książki Georges’a Pereca, nie tylko Człowieka, który śpi, lecz przede wszystkim Podzwyczajność; zamiast tego, co niezwykłe, znaczące, należałoby, powiada Perec, zgłębić ową podzwyczajność, stworzyć rodzaj dotyczącej nas antropologii: „Nie będzie to już egzotyczne, a wręcz przeciwnie: powszechne, normalne” (tłum. M. Ławniczak). I tego poszukuje na paryskich ulicach depresyjny narrator Człowieka, który śpi, zanurzony w anonimowym tłumie niczym Baudelaire’owski flâneur: „Niczego nie chcieć. Czekać, aby nie było już na co czekać. Włóczyć się, spać. Pozwalać, aby tłum cię unosił i aby unosiła cię ulica. Wędrować wzdłuż rynsztoków, ogrodzeń, kanałów, Iść nabrzeżem, skradać się pod ścianami. Tracić czas” (tłum. A. Wasilewska).

 

 

Konstandinos Kawafis i Ferdinando Pessoa to dwa lustrzane odbicia zamknięcia w miejskiej przestrzeni, w prawdziwej podzwyczajności ulic, marnych lokali, wynajętych pokoi, równoważonej nieskończonym światem wyobraźni. We wspaniałym szkicu poświęconym Kawafisowi, Marguerite Yourcenar pisała o egzystencji pozornie ograniczonej do „codziennej rutyny biura i kawiarni, ulicy i podejrzanej tawerny” (tłum. J. M. Kłoczowski, K. Dolatowska), lecz nadzwyczaj swobodnej na płaszczyźnie czasu. Pokój „tani i marny / ukryty nad podejrzaną tawerną”, uliczka „brudna i ciasna”, „dom złej sławy” (tłum. Z. Kubiak) to wymiar życia sprowadzony do samego sedna. Nawet słynny wiersz Itaka, rozumiany na ogół jako pochwała podróży, jest w istocie pochwałą powrotu do domu, a doświadczenie nabyte w drodze służy jedynie zrozumieniu Itaki.

Pessoa także wędruje ulicami swojego miasta, doświadcza w nim zadomowienia i spełnienia („Lizbono, mój domu!”), i on porusza się po „labiryncie o obwodzie zamkniętym”, by użyć raz jeszcze słów Yourcenar odnoszących się do Kawafisa. Melancholia potrzebuje krzesła, twierdził narrator jednego z opowiadań Antonia Tabucchiego. Ale on sam i współcześni melancholicy wędrują bezsenni ulicami wielkich metropolii, oni również poruszają się po labiryncie, melancholia bowiem, pisze Marek Bieńczyk w swojej niezrównanej książce pod tym samym tytułem, potrzebuje struktur kolistych. „Podróż po labiryncie – twierdzi – jest oksymoronem, podróżą bez postępu, ostatecznie powstrzymaną, unieruchomioną, prowadzącą donikąd, rządzoną zasadą powtórzenia”.

Nikt lepiej od Pessoi nie uosobił takiego przeciwieństwa podróży i wędrówki po mieście, po lizbońskiej dzielnicy Baixa, ulicy Douradores, gdzie mieściło się jego biuro, powrotnej drogi do „pospolitego pokoju” na czwartym piętrze. Paradoksalnie źródłem nudy są dlań nowe doświadczenia, nie zaś to, co powtarzalne, monotonne, a przede wszystkim to, co wyobrażone. „Co mogą mi dać Chiny – pytał – czego nie dała mi własna dusza?”. I dodawał: „Nie interesuje mnie żadna z czterech stron świata i żadnej z nich nie mogę naprawdę zobaczyć, zwiedzam piątą stronę świata i ta należy do mnie” (tłum. Michał Lipszyc). Znacznie później badacze fenomenu podróży odkryli monotonię nieustannej pogoni za nowością, tego, co Pessoa nazywa „starością wiecznie nowego”. Zostawmy więc podróże dla ludzi pozbawionych wyobraźni, konkludował: „Kiedy sobie wyobrażam, widzę. Cóż więcej robię, podróżując? Tylko skrajna słabość wyobraźni mogłaby usprawiedliwić potrzebę zmiany miejsca po to, by odczuwać”.

Pomysł uczynienia życia na tyle monotonnym, by najdrobniejszy szczegół urastał do wymiaru cudu, nie wydaje się zbyt atrakcyjny, skoro setki milionów ludzi przemieszczają się dziś z miejsca na miejsce, a nomadzi i bieguni stanowią kuszący życiowy wzorzec. Możemy jednak podejrzewać, że lektura Pereca, Pessoi, Kawafisa i innych przyniesie nam chwilę wytchnienia w powszechnym pędzie.

JOANNA UGNIEWSKA

Pod tlenem – 55 sonetów (XXXIII)

Sonet szósty cyklu drugiego: „hundertmal Rose, jede einzelne“

Jerzemu, w połowie dystansu – nadziejnie

 „Stukrotnie róża, każda pojedyncza”. Tak napisał Rilke w liście do Nanny Wunderly-Volkart, 19 grudnia 1919 roku. „Stukrotnie róża, każda osobna”. Mogłaby ta fraza streszczać wszelkie wiersze różane tego poety, a jest ich niemało, mogłaby streszczać jedyność królowej, wielość i bogactwo jej sukien. Prócz wszystkich najbardziej znanych Rilkeańskich wierszy różanych istnieją jeszcze dwa – znane odrobinę mniej: Wilder Rosenbusch i francuski wiersz Gente églantine. Fenomen róży tout court jest bowiem czymś odmiennym niż fenomen róży, zwanej eglantyną. W liście do hrabiny Sizzo z 15 lipca 1922 Rilke charakteryzował eglantynę jako rzadko spotykaną dziką różę, której rodowód wywodzono jeszcze z antyku i z Persji (jako miłośnik róż dowiedział się tego na wielkiej paryskiej wystawie różanej).

Sonet szósty cyklu drugiego powstał 15 lutego 1922 roku w Muzot, jako drugi chronologicznie sonet części drugiej. Róża – zdaje się mówić poeta o bohaterce wiersza – jest naga w swych wielu sukniach – istota królowej kwiatów unika strojności, wręcz jej zaprzecza. Taka jest nie każda róża, lecz właśnie eglantyna, szczycąca się starożytnym rodowodem, ta, co w swej prostocie bardziej się jawi jako prosty kielich niż jako stupłatkowy kwiat.

 

 

Zaczyna się ów sonet od rozbudowanej, dwuwersowej apostrofy do Róży królującej, ukoronowanej, koronowanej lub tronującej – to dylemat translatorski, który najpierw, już w pierwszym wersie pierwszej strofy, rozstrzygać musieli polscy tłumacze tego wiersza. Dylematów jest o wiele więcej, a sonet tak piękny, że spolszczano go wielokrotnie. To jeszcze jedna, jedna z wielu – co podkreślam – próba nazwania tego, co niewyrażalne: różaności, sedna bytu, jakim jest róża, tym razem w odwołaniu do różnicy między bliskim teraz a dalekim przedtem.

Leopold Lewin:

 

O, królująca różo, co przed tysiącleciem

kielichem byłaś o zwyczajnym brzegu.

Dziś dla nas jesteś pełnym nieprzebranym kwieciem,

niewyczerpaną rzeczą w dni obiegu!

 

Świecisz bogactwem – strój błyszczy na stroju,

na ciele, które jest tylko z poświaty;

lecz każdy płatek, pełen niepokoju,

jest unikaniem, zaprzeczeniem szaty.

 

Od wieków niesie nam Twój zapach świeży

najsłodszych imion swoich objawienie;

nagle jak sława na powietrzu leży.

 

Nie wiemy, jak ją nazwać w czas narodzin…

I znowu do niej powraca wspomnienie,

któreśmy wyprosili u dojrzałych godzin.

 

Mieczysław Jastrun:

 

Różo, ty królująca, dla tamtych w starożytności

byłaś kielichem o brzegu znanym –

dla nas kwiatem nieprzebranej obfitości

i przedmiotem niewyczerpanym.

 

Wydajesz się być kwitnącym wokół ubrania ubraniem

na ciele z niczego i z blasku, w strojności swojej;

lecz pojedynczy twój płatek zarazem jest unikaniem

i zaprzeczeniem wszelkiego stroju.

 

Od stuleci twoja woń nam przywiewała

swoje najsłodsze nazwania;

nagle leży na powietrzu jak chwała.

 

Lecz jej nazwać nie umiemy, przeczuwamy…

I wspomnienie, które ku niej się skłania,

u przywołanych godzin wypraszamy.

 

Bernard Antochewicz:

 

O, różo, królująca, tym w starożytności

byłaś kielichem o brzegu prostym.

Nam jesteś kwiatem, pełnią bujności,

niewyczerpanym przedmiotem.

 

W swoim bogactwie zdasz się być strojem, strojem odzianym

wokoło ciała jedynie z lśnienia;

lecz każdy twój listek jest też unikaniem

i zaprzeczeniem wszelkiego odzienia.

 

Od stuleci przywołuje nam twój zapach

swe najsłodsze określenia,

nagle trwa w powietrzu niby sława.

 

Nazwać jednak nie umiemy owej woni, –

zgadujemy… słane ku niej zaś wspomnienia,

uprosiliśmy u przywołanych godzin.

 

Adam Pomorski:

 

Różo, koronowana, dla tych w starożytności

byłaś kielichem, brzegiem nieozdobna:

dla nas – cała kwiatem niepoliczalnej ilości,

rzecz, której wyczerpać niepodobna.

 

W blasku swym jakbyś suknie wdziewała na suknie

strojąc ciało samego splendoru;

ale każdy z osobna twój płatek się umknie

w unik, w zaprzeczenie ubioru.

 

Od stuleci twój zapach nas nęci

najsłodszymi swoimi imiony,

aż w rozległą w powietrzu się chwałę przemienia.

 

A choć brak nam dla niego imienia,

powracamy doń przecież w pamięci

u nęcących nas chwil wyproszonej.

 

Andrzej Lam:

 

O, różo, tronująca, która starożytnym

byłaś kielichem z najprostszą krawędzią,

a dla nas jesteś różą najhojniejszą,

niewyczerpaną w ubiorze rozlicznym,

 

w swoim bogactwie jak suknia za suknią

na ciele, które jest samym jaśnieniem;

lecz każdy płatek jest też zaprzeczeniem,

wszelkiego stroju odmową cichutką.

 

Od wieków wzywa nas twój zapach miły

najpiękniejszymi słodkimi imiony;

wreszcie jak chwała w powietrzu się snuje.

 

Lecz nie umiemy go nazwać, myślimy…

I wnet wspomnienie się doń chyli czule,

u niezatartych godzin uproszone.

 

Co wynika z tego, że kiedyś dostrzegano przede wszystkim elegancję róży i jej prostotę, a w czasach, gdy pisze Rilke (nazwijmy te czasy nowoczesnością) – wielość płatków, przepych, królewskość? Można by odpowiedzieć, że w przeszłości, gdy istnieli prawdziwi królowie i rzeczywiste królowe, kwiat był w oczach nań patrzących analogonem kielicha, rekwizytu królowania. W teraźniejszości poety, owym modernistycznym bezkrólewiu, a także czasie marnym, ostatnich zgliszczach kultury po Wielkiej Wojnie – wyobraźnia zbiorowa skupia się paradoksalnie na tęsknocie za swoistym „nadmiarem” różanych płatków, czy też: widzi wszystkie suknie, nie widzi pięknej, królewskiej nagości. Chyba właśnie tak. W partii refleksyjnej sonetu Rilke wskazuje na naszą (jemu współczesną) nieumiejętność postrzegania, a co za tym idzie – nazywania.

Rodzaj wspólnoty doznań, nawet gdy okazuje się nienazywalna, niewyrażalna, próbuje jeszcze poeta ująć dokładniej i finezyjniej poprzez synestezję. Dzięki transpozycji wrażeń zmysłowych – ów zapach, rozpoznawalny dla większości z nas, nawet, gdy brak nam odpowiednich słów – podtrzymuje podobieństwo percepcji fenomenu, zwanego różą. Kiedy jednocześnie widzimy i wąchamy eglantynę, bo tę różę, nie wyhodowaną jako odmiana przed chwilą, lecz szczycącą się starożytnym rodem, wyróżnia poeta ponad inne, mamy poczucie głębokości i integralności takiego doświadczenia. Właśnie w sensualnej interferencji konstruuje się podobne, choć nie do końca przekazywalne werbalne, wspólnotowe (albo tylko uwspólnione) człowiecze doznanie róży, różaności.

Róża jest różą. Opisuje samą siebie. Poeta był we władzy owego, jedynego w swoim rodzaju, fenomenu królowania, był bardziej w orszaku tej Królowej niż gdzie indziej. Niż w jakimkolwiek innym miejscu.

KATARZYNA KUCZYŃSKA-KOSCHANY

Po Konkursie

Epistolariusz biblioteczny – listy do Hajduka (II)

10.11.2025

Drogi Jacku!

Przeczytałem … trzynaście wersów Odysei Homera.

Wiem, że to musi brzmieć dla Ciebie niemal jak policzek, Ciebie, który właśnie połknąłeś Chaucera, a wcześniej wyedytowałeś Wittlinową Odyseję, oczywiście w całości, wszystkie dwanaście tysięcy sto sześćdziesiąt wersów. Na swoją obronę mam to, że to nie byle jakie wersy i nie byle gdzie czytane. Są one bowiem zachowane na glinianej tablicy odkopanej ledwo co – w 2018 roku – niedaleko świątyni Zeusa w Olimpii. Pewnie słyszałeś, widziałeś i czytałeś, ale wybacz: muszę Ci o tym napisać.

Wiadomość o tym odkryciu przewaliła się przez wszystkie największe media światowe – od Reutersa przez New York Timesa po BBC – niestety, w polskich mediach żadnej wzmianki ani ja nie pamiętam, ani google nic znaleźć nie umie. Dwa tylko historyczne, specjalistyczne portale internetowe odnotowały („Historykon” i „Antyczna Hellada”) znalezisko – jeden krótką notką, drugi właściwie samym zdjęciem przeklejonym ze strony greckiego ministerstwa kultury i sportu (popatrz, jakie piękne, starożytne połączenie ministerstw! Idzie w poprzek powszechnemu chyba przekonaniu, że najbardziej adekwatne byłoby łączenie ministerstwa sportu albo z ministerstwem finansów, albo obrony narodowej). A szkoda, że taka u nas cisza, bo lektura to arcyciekawa i zmuszająca do myślenia nie mniej niż tzw. „nowa Safona”, która wprawdzie przykuła uwagę największych polskich filologów i największych gazet, ale po czasie okazała się najpewniej wyrafinowanym oszustwem (jeden Martin West konsekwentnie zachowywał sceptyczny dystans, a może po prostu nie lubił Dirka Obbinka, nomina non otiosa). 10 lipca minęło właśnie siedem lat od publikacji wiadomości o tym odkryciu na stronach greckiego ministerstwa, dotąd ukazał się jeden duży artykuł naukowy wydany przez Niemiecki Instytut Archeologiczny, a półtora miesiąca później sam stanąłem przed tym przedziwnym napisem w Olimpii. No i takim oto sposobem przeczytałem trzynaście wersów Odysei.

Ta gliniana tablica jest tak naprawdę cegłą i została znaleziona w towarzystwie – by nie rzec na kupie – innych takich samych cegieł. Miały one wszystkie boki długości dwudziestu dwóch centymetrów i grubość około czterech. Datowana jest z dużą pewnością na przełom II i III wieku naszej ery. Tekst został wydrapany rylcem na glinie już podeschniętej, ale jeszcze niewypalonej. Mamy starsze papirusy i jednowersowe cytaty, ale cegła z taką ilością Homera na raz spadła nam prosto na głowę pierwszy raz.

Jest to sam początek pieśni czternastej o spotkaniu z Eumajosem. Rozpoczyna się od ΑΥΤΑΡΟΕΓΛΙΜΕΝΟΣ (Αὐτὰρ ὁ ἐκ λιμένος z błędem w ἐκ), a kończy niespodziewanie na ΔΥΟΚΑΙΔΕΚΑΠΟΙΕΙ (δυοκαίδεκα ποίει), sam zresztą zobacz:

 

 

Jak idzie o tekst, to jest to opowieść o tym, jak to Odyseusz po wylądowaniu na Itace w ślad za precyzyjnym rozkazem Ateny (z wersów 404-411 księgi XIII) idzie do siedziby Eumajosa, pasterza świń, który był i pozostał życzliwy swemu panu i najbardziej ze wszystkich troszczył się o jego dobra (βιότοιο μάλιστα / κήδετο, w. 3-4). Dalej następuje przedziwny opis zagrody Eumajosa, nie tyle nawet jego domostwa (ten, dość szczegółowo przedłożyła Odysowi Atena kilkadziesiąt wersów wcześniej – przy okazji odnotuj, proszę, że Martin West w swojej edycji Odysei nie rozdziela tekstu nagłówkami ksiąg, ale leci ciurkiem – no bo tak właśnie trzeba to czytać), ile chlewni (συφέους), co kończy się na tabliczce słowami jak od siekiery: „dwanaście wykonał”, tj. dwanaście chlewów pomieścił na dziedzińcu.

Popatrz, co to za przedziwne znalezisko: Homer jako taki w Olimpii nie dziwi, bo po pierwsze Homer nigdzie w Grecji nie dziwi, a po drugie niejeden z niego passus mógłby funkcjonować jako fundacyjny dla każdego rodzaju agonu – współzawodnictwa, także sportowego. Jednak Homer nabazgrany byle jak na miękkiej glinie z passusem o chlewniach znaleziony w pobliżu najsłynniejszej bodaj świątyni Zeusa w greckim świecie to jednak coś więcej niż zagadka. Tym większa, że glina została wypalona z tym napisem (inaczej by się nie zachowała). Mogła zostać wypalona lub „się” wypalić przez przypadek, na przykład w jakimś małym lub dużym pożarze czy ognisku. Mogła zostać wypalona celowo wraz z innymi materiałami budowlanymi – cegłami i płytami – a napisem w tym wypadku nikt się nie przejmował, ponieważ to on powstał „przypadkiem”, mogła też zostać wypalona jako semiofora, nośnik tekstu – nieprzypadkowa płyta z nieprzypadkowym napisem, nawet jeśli później innym zrządzeniem tego samego losy zupełnie banalnie trafiła do magazynu cegieł.

Innymi słowy, albo ta tablica wylepiona z mokrej gliny została wyłączona z użytku właściwego cegłom tylko po to, żeby po niej pisać i zapisaną utrwalić przez wypalenie. Albo też, jako że została zrobiona z tej mokrej gliny jako materiał budowlany, a napis pojawił się na niej przypadkiem, dla zabawy, to i dla zabawy również została utrwalona. Tertium non datur. Oczywiście, nigdy się nie dowiemy, który z tych wariantów miał miejsce.

Tak czy inaczej podczas lektury tekstu na tablicy – dziś w muzeum archeologicznym w Olimpii – widzimy Odyseusza kroczącego jakąś lichą ścieżką od morza do siedziby Eumajosa, któremu poświęcony jest jeden wers opisujący go jako domownika Odysa i troskliwego obrońcę jego majątku. Dowiadujemy się, że Odys znalazł świniopasa przed jego domem (? vide infra), przed którym był urządzony rodzaj dziedzińca czy tarasu widokowego, a sam dom (vide infra etiam) był ze wszystkich stron chroniony. Ten wers przyciąga moją uwagę z trzech powodów: 1) co to znaczy, że aule – ów taras widokowy – był „wysoki”, bo jak mógł być wysoki, skoro był „przed” domem; 2) co znaczy i skąd pochodzi słowo periskeptos i cały zwrot przyimkowy eni periskeptoi oikoi; 3) w jaki sposób ten podniesiony taras był „zbudowany”? Co do pierwszego, wyznaję, że nie wiem, a konieczność wysłania tego listu raczej prędzej niż później zniechęca mnie do zakopania się w raporty z wykopalisk i poszukiwania nie pałaców, ale domostw mykeńskiej biedoty. Co do drugiego – zależy to w jakimś sensie od odpowiedzi na pytanie pierwsze, ponieważ aleksandryjscy bibliotekarze uznali, że słowo pochodzi od periskepto i oznacza „widziany ze wszystkich stron”, ale najpewniej się mylili, bo pochodzi raczej od periskepo i oznacza „ze wszystkich stron chroniony” (wiem, że już się lękasz jakiegoś boże broń przypisu i zezujesz na dół strony, ale ponownie zwalczę pokusę i tylko zaproponuję zerknąć do słynnego a pięknego komentarza oksfordzkiego do tego miejsca). Łącząc jedno z drugim mielibyśmy nie tyle ławeczkę przed domem z pięknym widokiem na okolicę (tak chyba wyobrażali to sobie Parandowski i Siemieński w swoich przekładach), ale jakąś prostą konstrukcję warowną, w której aule oznaczałoby być może dość wysoki mur, dzięki któremu cały dom jest otoczony ochroną – mało kto tak tłumaczy, z czego wynika, że oksfordzkie komentarze są tyleż piękne, co bezużyteczne. W liście do Ciebie nie można nie odnotować, że jeden Twój Wittlin wspaniały za tym właściwym znaczeniem podążył tworząc wers abundantny, nowotworowy i niezwykły: „Dokoła szły przenadobne, ogromne okołokopy, / zamykające je zewsząd”. Na „okołokopy” zbaraniały i google, i sztuczna inteligencja, choć – jak mówił prof. Ulewicz – i garbaty to widzi, że to zwykłe okopy, tylko dookoła, a abundancja Wittlinowa kazała je wykopać nie tylko dookoła, ale i „zewsząd”. Nota bene ów taras widokowy to u Wittlina „podwórko na wysokości wzniesione”, który to przekład ucieka przed moim dylematem architektonicznym w stronę uznania po prostu, że dom Eumajosa musiał stać na wzgórzu. Tym sposobem Hajdukowy Wittlin odpowiedział na trzecie z pytań, które jednak wpisałem, żeby wrócić do trzynastu wersów, jakie przeczytałem w Olimpii. Otóż wers (nr 9 na tablicy glinianej i 6 wydaniach klasycznych), który w standardowych edycjach wygląda tak:

 

ὑψηλὴ δέδμητο, περισκέπτῳ ἐνὶ χώρῳ

 

w transkrypcji z tabliczki olimpijskiej wygląda inaczej:

 

ὑψηλὴ δέμνητο, περισκέπτῳ ἐνὶ οἴκῳ

 

Zresztą, sam zobacz – nie chce być inaczej.

 

 

Te mi i ni na siebie dziwnie nachodzą, jestem gotów dopuścić, że ten skryba, czy skrobek raczej, najpierw wyskrobał błędnie δέμνητο, a potem próbował poprawić na δέδμητο, z pierwszych dwóch kresek w mi robiąc deltę przez doskrobanie poziomej podstawy u dołu, ale szczerze mówiąc takie myślenie przypomina mi procedurę wyciągania dostatecznego z klasówki marnego ucznia, któremu nie poszło. Zostaje zatem uznać, że złapaliśmy tego Olimpijczyka na błędzie, bo takie słowo czy taka forma nie istnieją, jak sądzę. Druga zmiana w tym wersie jest innej natury – zamiast choros (ogólnie „miejsce”, „przestrzeń”) wydrapał on oikos („dom”). W znanej nam tradycji rękopiśmiennej wariant taki nie występuje, ale widać myśl naszego skryby wędrowała ścieżkami podobnymi do tych Jana Parandowskiego, który w tej scenie koniecznie świniopasa przed domem chciał widzieć.

 

 

Wiem, że jesteś cierpliwym słuchaczem i niejedną opowiadaczą ekstrawagancję z mojej strony dzielnie zniosłeś, nie znaczy to jednak, żeby wolno mi było cierpliwości tej nadużywać opowieściami o tej ważnej w moim życiu cegle – masz jakąś ważną w swoim życiu cegłę? No widzisz, a ja mam. No więc nie będę Cię nużył rozmyślaniami, kto i dlaczego mógł ten akurat tekst w takim akurat miejscu zapisać. Nie wiem, kto i dlaczego postanowił utrwalić w glinie homerowe wersy o chlewach w liczbie dwunastu, ale wiem, że skłonił mnie do takiej lektury Homera, jakiej wcześniej nie uprawiałem.

Umówiliśmy się, że naśladujemy Focjusza i zaczynamy nasze listy od „przeczytałem”, co sprawia, że czujemy się wproszeni na elitarną imprezę, ale z drugiej strony zupełnie rujnuje dobry obyczaj dziękowania za słowa z listu, na który przecież odpowiadamy. Nie czuję się dobrze z taką gburowatością, ale mam nadzieję, że odczuwasz podobnie i rozumiesz.

W każdym razie – dziękuję za miłe słowa. Tak jak Ty, znam kilka sprawnych figur retorycznych i potrafiłbym tym kluczem niejedną Twoją pochwałę zoperować, ale bez żalu się powstrzymam i chwilę ogrzeję. Inna rzecz, że mamy za sobą dość długą drogę i rzeczywiście jest za co być wdzięcznymi. Ja jestem bardzo wdzięczny za Twoją odpowiedź i przepraszam za moje przeinaczenia popełnione na marach. W odpowiedzi na pytanie o Chaucera uciekłeś się do argumentu najgorszego z możliwych, tzn. argumentu z autorytetu; kłopot w tym, że mogłem sobie te argumenty sam wygrzebać, a co Ty sam o tej lekturze tak naprawdę myślisz, to nadal nie wiem.

Wielkie to szczęście, że tak różnie myślimy o czytaniu. Z drugiej jednak strony skłoniłeś mnie do wyrażenia dwóch sprostowań i jednego separatum. Oczywiście, że zdarzyło mi się odłożyć książkę po kilku stronach, fakt, że zdarzało się to rzadko, ale bywa, że nie da się kontynuować rozpoczętej podróży i dochować kontraktu – otwarcie książki traktuję jak zawarcie umowy z wzajemnymi zobowiązaniami. Zawieramy takich umów wiele, nie zawsze o tym pamiętając – na przykład, kiedy kupujemy bilet w tramwaju, albo choćby gumę do żucia w Żabce. Osobiście nie potrafię wycenić moich wymagań i nie wiem, czy są wysokie i czy w ogóle mam jakąś windę (żeby cokolwiek windować). Z tego listu dowiedziałeś się, że moje wymagania na temat papieru nie mogą być wygórowane, skoro mogę czytać chropowatą cegłę. Po Twoim liście postanowiłem zadzwonić do wydawcy mojego Trójnogu z podziękowaniem za jako taki papier, bo dzięki temu być może tę książkę akurat przeczytałeś, ponieważ choćby wymagania celulozowe zostały spełnione. Nie wiem, co na to polonista i rzesze całe polonistów, ale wypowiedziałem ostatnio kontrakt – po dwudziestu stronach – Henry’emu Millerowi w Zwrotniku raka, do którego widać jeszcze nie dorosłem (sięgnąłem po niego z powodu pochwał Piotra Augustyniaka pod adresem Millerowego Kolosa z Maroussi, ale o tym kiedy indziej). Drugie sprostowanie dotyczy notowania – oczywiście, że znam to zatracenie w lekturze, które nie tylko nie zostawia miejsca na ołówek, ale wprost wyrywa z czasu i przestrzeni. Nie prowadziłem na sobie badań, ponieważ momenty takie nie są do zaplanowania, ale mam wrażenie, że zdarza się lektura maniczna, w szale zupełnym, w którym zaburzone zostają nasze więzi z czasem, to znaczy mam wrażenie, że o ile zwykle czytamy średnio z prędkością około trzydziestu stron na godzinę, to w lekturze manicznej nie jest to ani sześćdziesiąt ani sto dwadzieścia stron, ani w ogóle nie da się powiedzieć, ile, ponieważ dokonuje się ona właśnie poza czasem. Wybudzamy się z niej i najpierw musimy się uszczypnąć, sprawdzić godzinę i odzyskać sterowność. Zapytasz na pewno o listę moich manicznych tytułów, a ja odpowiem, że jest to raczej lista sekretna, ponieważ dotyczy relacji intymnych, ale ze względu na nasze wspólne doświadczenie w Pałacu Potockich wyznam Ci, że jest na niej na przykład Wężowe serce Radka Raka. Separatum? Zupełnie nie rozumiem Twojego – nawet jeśli to niezamierzone i niefortunne – przeciwstawienia skupienia pisaniu, które uroczo określasz gryzmoleniem. Gryzmolenie, niekiedy choćby jedno słowo na marginesie tekstu, zdecydowanie moje skupienie intensyfikuje, spaja mnie fizycznie z papierową semioforą i bywa, że odsłania cel, którego nawet nie pomyślałem. No i bardzo bym chciał, żeby moje relacje z literaturą – w obie, by tak rzec, strony – pozostały zawsze bezinteresowne, ale najpewniej tutaj czegoś w Twoim liście nie rozumiem, więc ratuj. Ach, no i wreszcie przypisy! W jednym się zgodzę – nie dotykam, nie czytam i odmawiam jakiejkolwiek współpracy z książkami, które mają przypisy na końcu, nawiązując do mych słów powyżej – jak kupa cegieł zwalona za miastem. Nawet jeśli wydawca wykosztował się na fikuśną tasiemkę. Ale w każdym innym wypadku – oczywiście książek, które muszą mieć przypisy z powodów genologicznych – przypisy są solą ziemi i światłem świata, to one sprawdzają, czy moje skupienie jest rzeczywiście takie, jak sobie wmawiam, że jest. Strona z przypisami to jest dzieło sztuki, i zamilczcie profani. Znam ja te dyskusje i z Tobą, i z Michałem Pawłem Markowskim – ileż to razy pomostowałem, a nawet pisałem mu o tym, że podczas lektury jego tekstów (niektórych!) czuję się jak burek, któremu pan rzucił kija na łące i muszę za nim lecieć do spisów, bibliotek, katalogów, tak jakby mnie testował, czy jestem poważnym czytelnikiem i w ogóle, czy warto mnie traktować poważnie. Ale we wszystkim tym najważniejsze w tej chwili jest to, że do Ciebie piszę i wiem, że zostanę usłyszany.

Zacząłem ten list od zupełnie innej lektury, Homer miał być tylko spełnieniem Twojej prośby o niezaniedbywanie Greków. Nie wiedziałem, że zawędruję aż tutaj i że tak długo będę dziś nudził, ale to oznacza tylko, że niebawem dostaniesz kolejną wiadomość. Bywaj.

 

***

 

11 XI 2025

Drogi Krzysztofie,

Przeczytałem… Twój drugi list! I bardzo, bardzo Ci za niego dziękuję! Znajduję w nim dwa zasadnicze wątki: literacki (z kilkoma odsłonami) i teoretycznoliteracki (genologia listu), do których odniosę się po kolej. Nie obiecuję Ci jednak, że zachowam harmonijne proporcie pomiędzy następującymi po sobie partiami.

A zatem: literatura, którą czytamy.

I najpierw, ma się rozumieć: Odyseja! Nie wiem co prawda, czy te ponad dwanaście tysięcy wersów (ba, coś około dwudziestu pięciu – mówimy o bilingwie!) czytane na papierze (nawet najświetniejszym!), mogą się równać Twemu obcowaniu, Twemu doświadczaniu, Twemu odkrywaniu w Olimpii. Co mówię bez cienia ironii: bo właśnie tę jakość obcowania najbardziej w Tobie podziwiam i cenię, a nawet Ci jej może trochę zazdroszczę. Kto wie, czy nie ona właśnie legła u fundamentów mojej amicitia z Bielawskim; w każdym razie z mojej strony. Chodzi tu przecież nie tylko o jakość obcowania z tekstem, ale ze wszystkim w ogóle: z człowiekiem i ludźmi, z otium i negotium, z fas i nefas, z sacrum i profanum, z materią i tym, co niematerialne. Ze wszystkim! W przeciwieństwie do mnie, Ty jesteś konstrukcją o głębokiej, bo głęboko zakorzenionej i głęboko zawsze przeżywanej duchowości. Bo przecież odczuwasz niewątpliwą potrzebę jakiejś religijności – nawet jeśli meandrującej gdzieś na zupełnych rubieżach jakichkolwiek religii. Ja tego zupełnie nie mam. Co wcale jeszcze, jak sądzę, nie czyni mnie materialistą. Wierzę, owszem, w fizykę i metafizykę, ale tej drugiej nie kojarzę z żadną istotą ani nawet żadną bez-istotową transcendencją; podobnie też ewidentnego wyczuwaniaw świecie materialnym obecności jakiejś nie-materii i obcowania z nią czy umysłowego, czy duchowego, czy nawet przejmująco mistycznego – nie łączę z niczym innym jak tylko z byciem człowiekiem. Mój kościół to jakiś „kościół międzyludzki”, a tam wszak przeżycie wszystkiego, więc i przeżycie lektury – choć niewątpliwie bardziej autentyczne i bardziej ludzkie – nie może być głębokie-aż-do-dna.

Ale do rzeczy: Homer! Drogi, Krzysztofie, powiem Ci tyle: musisz wiedzieć, że nie „jeden Twój Wittlin wspaniały za tym właściwym znaczeniem podążył”, ale wręcz – „każdy” z moich wspaniałych Wittlinów!

Jak wiesz, wydania jego Odysei są trzy, ale tylko dwa przedwojenne są nam „uświadomione”: pierwsze, lwowskie (1924), ale też za sprawą jubileuszowej reedycji w krakowskiej Austerii (2024); drugie, nieco tylko zmienione względem pierwotnego (Warszawa 1931) – bo było najpopularniejsze (wyszło w Warszawie w 1931 roku, miało niezłą promocję i otrzymało nawet nagrodę PEN Clubu). Trzecie natomiast wydanie ukazało się w Londynie w 1957 roku, kiedy Wittlin – zadeklarowany już emigrant-antykomunista osiadły w Nowym Jorku – był w PRL autorem niedrukowalnym. Książka była więc nieobecna w kraju, a i na emigracji radziła sobie kiepsko.

Owo trzecie wydanie – choć nie mniej poetyckie – jest już bardzo od tych przedwojennych swoich krewnych inne: na pewno bardziej powściągliwe. Na pewno też poeta daje dowód niebywałego wręcz słuchu: każde słowa sprawia wrażenie wstawionego z wielką rozwagą. Jest to jedno ze szczytowych osiągnięć poezji polskiej w całym XX wieku. Myślę, że interesujący Cię fragment, w tej, tj. trzeciej z kolei szacie Wittlinowej, spodoba Ci się równie, a może nawet bardziej niż ten, które przywołujesz za „cegłą” z 2024 roku. Oto te wersy (odczytaj je, proszę, na głos):

 

Wspina się Odys od morskiej zatoki kamienną ścieżyną,

W krainę wzgórz zalesionych podąża, bo Pallas Atene

Iść mu kazała, – gdzie mieszkał Eumajos, ów boski świniopas,

Który mu z wszystkiej czeladzi najwierniej pilnował dobytku.

I nalazł go, jako siedział przed domem na pięknym i wielkim

Dziedzińcu, skąd widok na całą rozciągał się okolicę.

Okólnik ten wybudował sam pasterz dla świń swego pana,

Co bawił z dala od domu. I ani pani królowa,

Ani staruszek Laertes nie byli mu przy tym pomocni:

Sam ciężkie głazy przydźwigał, otoczył nimi okólnik,

Dzikimi je upiększając gruszami. – Dookoła zaś gęsty

I mocny powbijał ostrokół z czarnych, ciosanych pni dębu.

W środku onego dziedzińca dwanaście kubów postawił,

Jeden przy drugim: w nich świnie miały na noc swoje leże.

 

Krzysztofie, jeśli znasz tłumaczenie bliższe w duchu i melodii duchowi i melodii Homera – odeślij mnie do takiej książki w następnym liście, proszę. Sądzę jednak, że nie znasz i nie znajdziesz. Wittlin był nie tylko wytrawnym filologiem, tzn. miłośnikiem i znawcą greki klasycznej, ale też – po prostu – wielkim poetą. (Notabene, czy Ty znasz fragmenty Iliadypióra Juliusza Słowackiego? Jeśli nie znasz lub nie pamiętasz, to koniecznie sięgnij: jest to bardzo piękne, niezrównane!).

Wielka to szkoda, że w autorskim projekcie Liwiusza Andronikusa ten akurat fragment nie zachował się (sprawdziłem, do ostatniej chwili mając nadzieję). Jak pamiętasz, początki literatury rzymskiej – tej młódki! – datuje się zwyczajowo na rok 240 p.n.e., tj. kiedy Andronikus wystawił po łacinie przeróbkę którejś z greckich sztuk. I tenże Andronikus – w tym samym mniej więcej czasie – dał przecież Rzymianom także Homerową Odyseję! Czy był to przekład czy parafraza – trudno powiedzieć, dysponujemy tylko garścią fragmentów, przeważnie nawet niepełnych wersów, które przechowali jakiś późniejsi pisarze, gramatycy itp. dla celów utylitarnych, dydaktycznych: „tak oto, drodzy studenci, mówiono w czasach bardzo archaicznych!”. Zresztą (moim zdaniem) najcenniejsze są te adaptacje, które sytuują się gdzieś w „szarej strefie” pomiędzy oryginałem a współzawodniczącym z nim w artyzmie tłumaczeniem. Nie wiem, jak rozumieć frazę „wierny przekład”. Każdy przekład jest przecież niewierny (traduttore – traditore!) – pytanie tylko, co ocala on z oryginału i jakimi środkami; ale to osobny temat.

Liwiusz Andronikus pisał tzw. wierszem saturnijskim, prastarą wierszową miarą italską. Do naszych czasów dotrwało tylko sto kilkadziesiąt takich wersów. Nie ma się temu co dziwić, skoro saturnin wypadł z łask jeszcze w czasach średnio-republikańskich i został zastąpiony przez poetów rzymskich począwszy od Enniusza heksametrem; i od wtedy datować trzeba uzależnienie się piśmiennictwa łacińskiego od Hellady. Myślę, że właśnie przejęcie miar wierszowych i gatunków literackich (bo tematy są akurat uniwersalne i wspólne całej ludzkości) – innymi słowy: niechęć Rzymian do poszukiwania dla siebie „formy bardziej pojemnej” i odpowiadającej własnemu doświadczeniu – było największym błędem rzymskich pisarzy. Na zawsze już uzależnili się od literatury greckiej, której – w jej greckości – prześcignąć przecież nie mogli! Horacy co prawda określił to metrum mianem horridus, ale upodobania się zmieniają – może akurat nam poezja rdzennie italska bardziej przypadłaby do gustu niż… Horacy… (Nb.: moja teoria dotycząca genezy rzymskiego imperializmu jest taka, że narodził się on z kompleksu niższości wobec Grecji i greckiej kultury). Trzeba im było zostać przy swoich miarach!

No więc Homerowe ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον tenże Andronikus oddawał tak: Virum mihi Camena insece versutum (fragm. 1). Ale na tyle mało wiemy o tej prastarej metryce, że nawet nie mamy pewności co do tego, czy saturnin był wierszem sylabicznym, czy iloczasowym…

Tyle na teraz w tym temacie niewyczerpanym.

Co do Chaucera. Na Twoje słowa, jakobym uniknął odpowiedzi na mój stosunek do Opowieści kanterberyjskich, muszę odpowiedzieć następująco: wszak zapytałeś mnie – literalnie – „o to, kto i po co na boga dziś czytuje Chaucera”. Na to odpowiedziałem. Jeśli jednak pytanie to implikowało także i kolejne: „…i co o tej lekturze naprawdę myślisz”, musisz mi wybaczyć moją tam miejscu niedomyślność. Spieszę już z dopowiedzeniem: otóż Chaucer „wielkim poetą był!”.

Co mam na myśli?

Zacznę od tego, że argument „z autorytetu” nie jest bynajmniej – w moim oczywiście przekonaniu – najgorszym; jest, owszem, zły w dwóch tylko wypadkach: albo gdy autorytet jest niewiarygodny, albo gdy delikwent (w tym przypadku ja) jest niedojrzały do samodzielnego osądu. A tu sytuacja jest taka: po pierwsze, przywołałem nazwiska osób, których kompetencje w tym zakresie są wysokie; po drugie, przy całej mojej pokorze wobec czytelników naprawdę doświadczonych, czuję się – wcale nie od tak dawna, zresztą! – odbiorcą tekstu względnie pewnym. Tj.: rozumiem, co czytam, jak i po co, i wiem, dlaczego czegoś czytać nie chcę. Metodę tę czytania scharakteryzowałbym powiedzeniem Ronalda Reagana: „Ufaj, ale sprawdzaj!”.

Powiem nawet więcej: takie właśnie czytanie tworzy sieć – sieć autorytetów. A ta jest dla mnie jak stalowa konstrukcja. Myślę nawet teraz, że może ta sieć jest dla mnie tym, czym dla innych jest transcendencja… Kiedy szukam oparcia, to szukam jej właśnie wśród tych Wielkich Poetów. Moje myślenie jest proste: skoro te dzieła przetrwały tyle wieków, to musi w nich być to coś, czego się uchwycę. I te dzieła – jak mówię – tworzą skomplikowaną sieć powiązań, czasem oczywistych, a czasem nie. Czy mnie obchodzi, że bohaterowie Chaucera pielgrzymują do Canterbury? Nie. Jest mi absolutnie wszystko jedno, o czym Opowieści traktują – zachwyca mnie rozmach, zróżnicowanie (także językowe), bogactwo tematyki i nowatorskie rozwiązania narracyjne. Ale czytam, bo Chaucer „wielkim poetą był” i ja tej wielkości, po ludzku, potrzebuję.

Eo ipso: argument „z autorytetu” jest argumentem najlepszym z możliwych, bo przewodnikiem po świecie literatury jest ktoś, kogo się ma za Mistrza. (A bo to mało książek czytałem idąc za Twoją radą? Raz wrażenia lekturowe zgadzały się z Twoimi, kiedy indziej – nie: „ufaj, ale sprawdzaj!”).

Inna sprawa, że – co wiem niemal na pewno – do czego innego potrzebujemy literatury, ja i Ty, choć potrzebujemy jej równie mocno. Ale o tym są właśnie te listy, więc wątki te uważam za ledwie rozpoczęte…

Na koniec jeszcze krótko w sprawie formalnej: list.

Przypomniałeś mi, że jako początkujący wykładowca prowadziłem w naszym Instytucie zajęcia z kursu „Retoryka i epistolografia”. Czytaliśmy wtedy ze studentami głównie Cycerona i Pliniusza Młodszego jak dwóch najsłynniejszych epistolografów rzymskich (a najsłynniejszych, bo niemalże jedynych zachowanych w większych korpusach). Myślę dziś, nie bez wstydu, jak to zamiast zaczynać od solidnego omówienia „wyznaczników gatunkowych” itp., od razu rzucaliśmy się w „świat przedstawiony”. (Inna rzecz, że listy są niemal zawsze najlepszym źródłem dla poznania epoki i niewątpliwie z listów Pliniusza nieźle poznałem jego czasy). Pewnie to było złe; mam jednak nadzieję, że te kilka roczników uzupełniało tę wiedzę przy innych okazjach… Dlaczego o tym wspominam? Otóż chciałem odnieść się w kilku słowach do „kwestii formy” – czyli tego, co, ucząc, nierozważnie pomijałem.

List to wspaniały gatunek. Jest jakby połówką dialogu: można w nim powiedzieć wszystko i na każdy sposób – bo przecież owe formułki z początku i końca to jedyne właściwie wytyczne i ograniczenia! A jednak każdy list bez odpowiedzi to tylko „jedna strona prawdy”. Sytuacja nadawczo-odbiorcza jest w tym gatunku wyjątkowa: nie piszesz ani do siebie samego, ani do bliżej nieokreślonej – czyli de facto nie istniejącej – grupy czytelników; w obu tych przypadkach łatwo jest popaść w wyrachowanie. W liście jest tylko ten, który nadaje i ten, który odbiera. Korespondenci potrzebują się nawzajem: skoro piszą do siebie listy, to są sobie naprawdę bliscy; skoro są sobie bliscy, to piszą sobie prawdę… Epistolograf nie może być samolubem; a jeśli nim jest, to jego samolubstwo równoważone jest błyskawicznie przez samolubstwo „partnera w korespondencji”.

Formuła rozpoczynająca, którą zaproponowałeś („Przeczytałem…”), nie „odlistawia” bynajmniej naszych listów; tak samo jak otwierające tekst „Drogi…,” nie czyni go wcale mnie „katalogiem i wykazem przeczytanych przez nas książek”. Myślę, że czymkolwiek jest to, co piszemy, jest tym, czym być powinno; i że miałeś doskonałą intuicję, proponując ten dziwaczny tytuł… To tyle.

Pisz!

Tak jak przewidywałem: w sprawach czytelniczych rozpisałem się dalece bardziej aniżeli o teorii listu.

Pozdrawiam Cię

Jacek

P.S. Wybacz mi, proszę, że nie zacząłem żadnego z dotychczasowych listów łacińską formułką: SI VALES BENE EST EGO QUOQUE VALEO, tudzież skrótem: SVBEEQV. Nie planuję tego robić.

P.S.2. Twój Trójnóg przeczytałem kilkukrotnie. Zawsze z tym samym zachwytem!

P.S.3. Kiedy pisałem o tym, że „gryzmolenie” rozprasza podczas czytania, to miałem na myśli oczywiście to, że rozprasza mnie.

P.S.4. Kiedy pisałem o lekturze bezinteresownej miałem na myśli taką lekturę, która ma jeden jedyny cel: estetyczny.

P.S.5. Jeśli przypisy są solą, to chyba tylko – solą w oku!

Do katalogu:

Homer, Odysseja, Wydawnictwo Austeria, Kraków 2024; Remains of Old Latin, Volume II: Livius Andronicus, Naevius, Pacuvius, Accius, Cambridge 1936.

Galeria jednej fotografii (68)

Schody, okna, drzwi, podwórka. Często je fotografowałam. Za bramą kamienicy przy Józefa, na Kazimierzu, oczami wyobraźni widziałam stare, drewniane, schody. I takież okna. I zapuszczone podwórko. Rzeczywistość dała mi znacznie więcej. Schodząc z górnych pięter klatki schodowej, w jednej z dwu dziewczynek, przy otwartym oknie, zobaczyłam siebie. Może, dziesięcio- jedenastoletnią. Ułamki sekundy, żeby ją zatrzymać. Żeby ta, którą spotkałam, 22 czerwca, została ze mną na dłużej. Przynajmniej, na negatywie.

 

5 stycznia 2025

ELŻBIETA LEMPP

Spod powieki (N)

Niedziela, 12 października

Umarła Diane Keaton, która zaczynała karierę na Broadwayu w pierwszej obsadzie musicalu Hair (z czasem doszła do głównej roli Sheili). Z tej okazji obejrzeliśmy dziś z przyjemnością, acz nie po raz pierwszy, Something’s Gotta Give (2003) obserwując, jak nie tylko bohaterka filmu, ale i sama aktorka bawi się grą w duecie z Nicholsonem.

 

Piątek, 17 października

W taksówce lokalnej korporacji, największej w okolicy, ogłoszenie o poszukiwaniu kierowców, z dyskryminującym dopiskiem: „Tylko Polacy”. Nur für Polen?

*

Erich Unglaub, który z pomocą programu DeepL przeczytał praski odcinek Spod powieki, dodaje: „Nawiasem mówiąc: Rilke pisał zawsze ołówkami Koh-i-Noor”.

Właśnie, Rilke a ołówki. Jest oczywiście ta scena w Maltem, często (i bardzo rozmaicie) interpretowana, kiedy bohater, siedząc w Bibliothèque nationale, wspomina spotkania z dziwnymi ludźmi, jakie mu się ostatnio przydarzały, wśród nich z tą kobietą, która, stojąc u jego boku przed wystawą, pokazywała mu „stary, długi ołówek, wysuwający się nieskończenie powoli z jej zniszczonych, zaciśniętych rąk”, a on czuł, „że to był znak, znak dla wtajemniczonych, znak, który znają wyrzutki” (przekład Witolda Hulewicza). Są rysunki Rilkego, czasem połączone z wierszami, które trafiły ostatnio do obiegu publicznego po zakupie przez archiwum w Marbach zbiorów archiwum rodzinnego w Gernsbach (ukazał się w Aufbau Verlag tom, zwierający półtorej setki takich prac). I wreszcie są drobne zapiski ołówkiem, poczynione w przewodnikach i innych książkach użytkowych albo notatnikach. Jak słówko Thürwand, zapisane (ołówkiem) w notatniku wiosną roku 1910 podczas zwiedzania weneckiego kościoła Santa Maria Formosa (czyli Matki Boskiej Kształtnej), w którym poeta szukał epitafiów dwóch „młodo zmarłych” szesnastowiecznych Flamandów nazwiskiem Hellmann (Helman). Znalazłszy, przepisał inskrypcje. Śladem tego jest fragment pierwszej z Elegii Duinejskich: „Od owych młodych umarłych biegnie ku tobie jej szept. […] Lub jakiś napis narzucał ci się z powagą, / tak jak niedawno płyta w Santa Maria Formosa?” (przekład Mieczysława Jastruna). Kościół ten, wzniesiony w roku 1492, leży w zasięgu krótkiego spaceru od kościoła Świętego Bartłomieja, gdzie kilka lat później Dürer namaluje swój różańcowy obraz.

Helmanowie to katoliccy kupcy z Antwerpii, którzy działali w kilku miastach europejskich i w Stambule. Handlowali biżuterią i drogimi kamieniami, ale także cukrem i tkaninami. Antonio zmarł w 1582, a Guglielmo w 1593, a więc na kilka lat przed przeniesieniem obrazu Dürera do Pragi. W roku 1596 młodszy ich brat, Carlo, był w grupie kupców flamandzkich (nazione fiamminga), konsultowanych przez senat Wenecji w kwestii założenia nowego banku państwowego. Guglielmo już wcześniej otrzymał weneckie obywatelstwo; w roku 1583 zawiadamiał swego przedstawiciela w stolicy imperium otomańskiego, że nie udało mu się nabyć odpowiednich dla żony sułtana (skądinąd branki weneckiej) diamentowych kolczyków w Wenecji i będzie szukał czegoś odpowiedniego w Niderlandach. Takie problemy miewali w szesnastym wieku młodzi kupcy flamandzcy [1].

 

Niedziela, 19 października

Tina od rana śpi, zwinięta w kłębek, nie jak zwykle w swoim koszyku na moim biurku, tylko w prawie pustym pojemniku na drewno do kominka. Chce dać do zrozumienia, że wybiera kremację?

*

W „Wyborczej” rozmowa z prof. Tadeuszem Doboszem, genetykiem, który brał udział w oględzinach serc Sobieskiego, Kościuszki i Chopina. Z mnóstwa fascynujących szczegółów wyjmuję fragment z opisu niedoszłych oględzin. „Oglądałem ten nagrobek. Przykrywa go granitowy czy bazaltowy blok, który waży nawet 26 ton. W czasie wojny obok rozerwał się granat moździerzowy. Po uderzeniu odłamków płyta może być spękana, czego na pierwszy rzut oka nie widać. Później miałem sen. Śniło mi się, że sprowadzam dźwig, który podnosi tę płytę. Nagle bryła pęka, fragmenty granitu spadają i miażdżą serce Piłsudskiego i trumnę jego matki. Mówią, sen mara – Bóg wiara, ale zrezygnowałem ze starań o odsłonięcie grobu”. Mowa o sercu, pochowanym w Wilnie.

 

Środa, 22 października

Jestem w Krakowie online na zainicjowanym przez Jacka Hajduka Seminarium Ovidianum. Ściągnęła mnie tu osobliwa książeczka, jaką wydał w XVI wieku włoski humanista Ercole Ciofano, a konkretnie drugie wydanie jego komentarzy do Fasti Owidiusza (Antwerpia, Plantin, 1581). Rzecz była dedykowana „Pawłowi Uchańskiemu, panu na Służewie, staroście drohobyckiemu”, posłowi króla Stefana Batorego, „za którego przybyciem do Miasta znaleziono podobiznę Owidiusza” i zawiera list Ciofano do tegoż Uchańskiego (z roku 1579) oraz poświęcony Polakowi epigramat, wiersze ku czci edytora, tudzież portret Owidiusza „z prastarego kamienia sulmońskiego, który Giulio Agapite ofiarował Ercole Ciofano”. Napis w otoku podkreśla pochodzenie Owidiusza z Sulmony.

 

 

Książka zaskakuje dysproporcją między niewielką objętością sześciu „ksiąg” komentarzy a rozbudowaną „obudową” edytorską. Komentarze liczą po kilka (5-9) stroniczek w ósemce, teksty towarzyszące wraz z ilustracją zajmują 10 stron. Zastanawiałem się, skąd ta dysproporcja. Główny gość krakowskiego seminarium, znawca średniowiecznych i renesansowych losów dzieł Owidiusza prof. Frank T. Coulson (dawniej Toronto, obecnie Ohio State University) potwierdził moją intuicję, że to wyjątkowy przypadek. Przypuszczam, że głównym celem wydania tego dziełka była promocja rodzinnego miasta Owidiusza i Ercole Ciofano – Sulmony.

Tu przypomnę, że Jerzy Stempowski był w Sulmonie na uroczystościach podwójnego tysiąclecia narodzin Owidiusza i napisał esej Sulmona – 1958, w którym wspomina także o staropolskich spekulacjach na temat pobytu wygnanego poety na terenach Sarmacji. Stempowski pisze: „W świetle legendy rozumiemy lepiej motywy, dla których Paweł Uchański, poseł Stefana Batorego w Rzymie, poznawszy tam humanistę z Sulmony, nazwiskiem Ercole Ciofano, pokrył koszty druku książki tego ostatniego o Owidiuszu. Sława poety rzucała wówczas pewien blask także na kraj, który Uchański reprezentował w Rzymie” [2].

 

Czwartek, 23 października

Znów jestem w Krakowie, dziś „na żywo”, na spotkaniu inauguracyjnym „Środkowoeuropejskich seminariów Jerzego Stempowskiego”. Na Gołębiej, w sali im. prof. Tomasza Weissa, którego dobrze pamiętam z konferencji o literaturze młodopolskiej we wczesnych latach osiemdziesiątych. Na suficie belka z wyrytą datą: 1747. To by się Stempowskiemu podobało.

 

 

A w ogóle, to dobrze być wśród ludzi, którzy są w Stempowskim zadomowieni, bez względu na to, skąd do Krakowa przybyli – z Warszawy, Poznania czy Berna i Bambergi. Rozmowa toczy się zarówno wokół źródeł myślenia i wrażliwości berneńskiego eseisty, jak i wokół jego oddziaływania, ze szczególny naciskiem na to, co dzieje się na styku myśli i krajobrazu. Temat mojego referatu – Rzeki i granie łańcuchów górskich u Jerzego Stempowskiego jako granice do przekraczania. Wśród prelegentów jest laureatka tegorocznej nagrody NIKE, Eliza Kącka.

 

Piątek, 24 października

Rano w strugach deszczu, brodząc wśród mokrych liści, podążam Plantami pod Wawel. Cel: dominikański kościółek Świętego Idziego, w którym chcę obejrzeć posąg fundatorki wystroju miejsca pamięci św. Jacka, Katarzyny Wapowskiej. (Po drodze mijam ławeczkę, na której Hugo Steinhaus ze Stefanem Banachem dyskutują nad jakimś problemem matematycznym, nie zważając na ściekające im z brody i palców krople deszczu.) Zdumiewające, jak blisko od tego kościółka, w którym jest jej posąg, do Wawelu, gdzie z ręki Zborowskiego zginął jej mąż, gdzie lamentowała nad jego zwłokami przed królem Francuzem, gdzie potem więziono w wieży zabójcę Wapowskiego i ścięto go na dziedzińcu (po drodze mijam tablicę, która głosi, że tutaj, w areszcie miejskim, latem roku 1903 przebywał oskarżony o włóczęgostwo przyszły autor Przygód dobrego wojaka Szwejka; w Krakowie łatwo o takie spotkania ponad epokami).

Święty Idzi w remoncie, więc idę (kłaniając się lekko po drodze osobliwemu pomnikowi Piotra Skargi), do klasztoru i głównego kościoła dominikanów, czyli do Świętej Trójcy. Tam nad głównym ołtarzem jest grób św. Jacka, tam w rozległych krużgankach znaleźć można np. płytę nagrobną Szymona Zimorowica, autora Roksolanek. A także wzruszający nagrobek renesansowej damy (nazwałem ją mateczką), która leży we wdzięcznej pozie, z prawą ręką pod głową, z książką w lewej, a nad nią wznoszą modły do Ukrzyżowanego dzieci: dwóch synów i pięć córek. Mateczka śpi.

 

 

Na innym nagrobku epitafium Anny Pisarskiej córki Achacego, morsztynowski wiersz z motywem rzeki: „Bystre Sreniawy nurty jak prędko płyniecie / Tak nagle tym kamieniem rozbite toniecie / […] / Stąd żal, stąd i łzy rosną, że bliskie nadzieje / Razem niebo odbiera, płonne kwiaty sieje / W lipcu samym, gdy kwitnie, wonna roza ginie / Łzami już, nie krzystałem tu Sreniawa płynie”.

Bardzo bogate w cenne eksponaty Muzeum Dominikańskie. Odnajduję tu dwa filuterne alabastrowe aniołki, jeden z klepsydrą, drugi z trupią czaszką, pochodzące z dawnego nagrobka św. Jacka. Są też dwa pełne tkliwości alabastrowe posągi Matki Boskiej Jackowej, krakowski i lwowski. Jest portret uczonego Abrahama Bzowskiego, krzewiciela idei bractw różańcowych. I odcisk pieczęci majestatycznej królowej Jadwigi Andegaweńskiej. Jest Koronacja Maryi, zapewne pędzla znakomitego środkowoeuropejskiego malarza Georga Pencza. Z ciekawostek: drzewo genealogiczne Guzmanów (rodziny św. Dominika), malowane w Krakowie, oraz wielka tablica różańcowa z Frankonii, z początku XVI wieku.

*

Po wyjściu od dominikanów wpadam na chwilę na Rynek do Międzynarodowego Centrum Kultury, żeby na wystawie Brâncuși. Rzeźbienie światłem zobaczyć jedno zdjęcie, wykonane w latach trzydziestych przez rumuńskiego rzeźbiarza. Rzecz nazywa się Krystalizacja w kąpieli fotograficznej i stanowi efekt eksperymentowania artysty z dokumentowaniem przebiegu różnych powolnych procesów chemicznych i biochemicznych. Z opisu: „Urządziwszy w pracowni ciemnię, Brâncuşi przeprowadzał alchemiczne wręcz eksperymenty z obrazem. Utrwalał zachodzące w kąpielach fotograficznych sekwencje krystalizacji chemicznej, kiedy indziej z substancji mineralnej czynił przedmiot wizualnej analizy, transformując je w opalizującym świetle. Fotografował też gałązki roślin – na czarnym tle i w warunkach słabego oświetlenia – a także kwiaty w wazonach, skupiające nikłe światła nocy”.

Chciałem zobaczyć żelatynowo-srebrową odbitkę tej właśnie fotografii ze względu na Marię Pawlikowską, autorkę tomu Krystalizacje, która w Szkicowniku poetyckim wspomina lekturę starego traktatu z opisem sztucznego wywoływania procesu palingenezy roślin. Źródło tego cytatu odszukała Sylwia Stolarczyk w pracy doktorskiej o Pawlikowskiej, zatytułowanej Poetka – szamanka: „Ojciec Kircher, starając się wytłumaczyć ów podziwu godzien fenomen, powiada, że moc twórcza każdej mieszanki skupia się w owych solach i że z chwilą, gdy gorąco wprawia je w ruch, natychmiast się podnoszą i krążą niczym wir w szklanym naczyniu. Sole te, w zawiesinie, która daje im swobodę przemieszczania, przybierają tę samą postawę i tworzą te same postaci, jakie nadała im pierwotnie natura: zachowując skłonność do stania się tym, czym były, wracają ku swemu pierwotnemu przeznaczeniu i układają się tak, jak były ułożone w żywej roślinie”. Te słowa przystają do tego, co widać na fotografii rumuńskiego artysty. A w dodatku autorka pracy odnalazła je, jak pisze, w osiemnastowiecznej księdze, opatrzonej na marmurkowej wyklejce ekslibrisem „z motywem wstającego z popiołów Feniksa i napisem: «Uratowana z ognia i wody podczas wielkiego pożaru Bawarskiej Biblioteki Państwowej w marcu roku wojny 1943»”. Oto piętrowy przykład niezatapialności niektórych, zdawałoby się, utopijnych, pomysłów: jak ożywić rośliny? Jak mimo wojen i pożarów wiązać nitki tradycji.

 

Sobota, 25 października

Nie lubię redundancji, unikam więc odwoływania się do tekstów ze strony internetowej, na której się ten dziennik już od ponad roku ukazuje. Tym razem jednak muszę zrobić dwa wyjątki.

Henryk Citko we wstępie do swego kalendarium życia i twórczości Zbigniewa Herberta projektuje pewien swój pomysł na osobny tekst: „Ciekawe byłoby bliższe przyjrzenie się podobnemu stylowi życia Herberta i na przykład Rainera Marii Rilkego, tak bliskiego autorowi Pana Cogito i cenionego przez niego. Pół wieku wcześniej niż Herbert ten poeta bez ojczyzny, urodzony w Pradze, również zmieniał miejsca pobytu: od Monachium, przez Berlin, Rzym, Paryż, włoskie Duino, po szwajcarskie Château de Muzot, gdzie osiadł w ostatnich latach życia. Nieustannie podróżował po Europie, mając, w innym czasie i w innych okolicznościach niż Herbert, więcej szczęścia do hojnych wielbicieli i wielbicielek jego talentu oraz protektorów, którzy użyczali mu swoich posiadłości. Herbert podróżował, zapożyczając się, wykorzystując liche honoraria krajowe, musiał liczyć na korzyści płynące z nagród zagranicznych oraz publikacji jego utworów na Zachodzie. Obaj mieli szczęście spotkać wydawców inwestujących w ich twórczość – Herbert Siegfrieda Unselda z Suhrkamp Verlag, Rilke Antona Kippenberga z Insel Verlag. Pasją obu była poezja. Obaj pieczołowicie dbali o swoje archiwum, dzięki czemu możliwe jest szczegółowe odtworzenie meandrów ich życia”. Chętnie przeczytam taki tekst, nie tylko dlatego, że interesuje mnie polska recepcja Rilkego, także dlatego, że intuicyjnie nie do końca mi ta paralela pasuje. Ale może dam się przekonać.

Spod powieki wypatrzyłem natomiast takie zdanie we wstępie Ewy Bieńkowskiej do jej Domu powrotów, złożonego z tekstów publikowanych na łamach „Zeszytów Literackich”: „Opracowując obecną książkę miałam poczucie, że daję do druku część osobistego dziennika, z dziennikową wielorakością, niespójnością – tak jakbym zapisując własne widzenie świata, musiała wziąć pod uwagę ruch, rozbieganie gałki ocznej”. To spostrzeżenie bardzo jest bliskie mojemu pojmowaniu dziennika osobistego czy intymnego.

*

Przeczytałem Dystychy Katona [3]. Małe, poręczne, dwujęzyczne wydanie łacińsko-polskie tekstu, który powstał u schyłku starożytności a popularność zyskał w wiekach średnich. Był tłumaczony (m. in. przez Szymona Klonowica), był komentowany (za najdoskonalsze uchodziły objaśnienia Erazma z Rotterdamu), służył wielu pokoleniom uczniów jako z jednej strony lekcja łaciny (krótkie sentencje łatwiej zrozumieć i przyswoić), z drugiej zaś naturalna lekcja życiowych mądrości.

Kiedy mickiewiczowski Tadeusz Soplica wraca do domu, do swego dziecinnego pokoju, widzi portrety polskich bohaterów. Najpierw Kościuszko. Potem Rejtan: „A przed nim leży Fedon i żywot Katona”. Mowa tu o dialogu Platona i o jednym z żywotów równoległych Plutarcha, który Katona Starszego zestawił z Arystydesem. Z Katonem od dystychów nie ma on, prócz imienia, wiele wspólnego. Ale skojarzenie z dystychami nie jest całkiem absurdalne – przecież mickiewiczowskie Zdania i uwagi też mają przeważnie budowę dwuwierszową i charakter sentencji etycznych.

Przejdźmy od Mickiewicza do (Józefa) Mackiewicza. Szesnasty tom jego dzieł zebranych nosi tytuł Nudis verbis. W Dystychach Katona czytamy: „Dziwisz się, że piszę wiersze prostymi wersami? / Ta zwięzłość sprawiła, że dwa sensy łączę” („Miraris verbis nudis me scribere versus? / Hec brevitas sensus fecit coniungere binos”, IV 49).

Nauki późnostarożytnego autora bywają zdumiewająco nowoczesne. Przykład: aż dwa dystychy są protestem przeciwko składaniu bogom ofiar ze zwierząt: „Głupotą jest upatrywać [swego] ocalenia w śmierci drugiego [stworzenia]” (V 14); „Nie sądź, że boga przebłagasz, gdy czcisz go krwawą ofiarą” (IV 38).

Dominika Budzanowska-Weglenda opatrzyła swój płynny przekład obszernym aparatem krytycznym. Książka nie stała się przez to ciężka i nieprzystępna. Warto mieć ze sobą w drodze ten tomik, który świetnie mieści się w kieszeni, nie obciąża jej wcale, a może się przydać w rozmaitych sytuacjach. Milknę jednak, jako że przecież przeczytałem: „Najbliższy bogu jest ten, co umie rozumnie milczeć” (I 3).

*

Obejrzeliśmy w tych dniach drugi sezon serialu The Diplomat (Netflix). Gorszy od pierwszego, ale może to znak czasów, które schodzą na psy. Czekam na trzeci sezon, przewidując, że na pierwszy plan wyjdzie postać, grana przez Allison Janney, która, póki co doszła do stanowiska prezydenta Stanów Zjednoczonych i ma poważne kłopoty, ale to chyba nie koniec jej możliwości.

 

Niedziela, 26 października

„The New York Review of Books” zachęca do lektury monografii Catherine Connybeare Augustine the African (Liveright 2025), która pokazuje afrykańskie aspekty biografii św. Augustyna, przypominając, że za jego czasów kościół chrześcijański był silniejszy w północnej Afryce (800 biskupów) niż w Italii (80 biskupów). Afrykańskość bywała argumentem w polemikach, jakie wiedli z Augustynem św. Hieronim czy pelagianin Julian. Sam Augustyn większość swego życia, od urodzenia w Tagaście do śmierci w Hipponie, spędził na niewielkim obszarze dzisiejszej północno-wschodniej Algierii, a przez dziesięć lat był manichejczykiem.

*

Wiadomość z Addis Abeby: jutro wraca tam z Czech pramatka Lucy (którą udało nam się obejrzeć we wrześniu w Pradze).

 

Poniedziałek, 27 października

„Najważniejsze jest pierwsze zdanie. Jeśli nie masz pierwszego zdania, nie pisz” (Wiesław Myśliwski).

„Przychodzi taki czas, kiedy nie wolno się już dłużej kryć”. Tak brzmi pierwsze zdanie książeczki Antonia Scuratiego, włoskiego komparatysty, stałego felietonisty „Corriere della sera” i autora pięciotomowej sagi o Mussolinim i włoskim faszyzmie. Tomik Faszyzm i populizm [4] to rozszerzony tekst wykładu, wygłoszonego we wrześniu 2022 roku podczas dorocznej konferencji Rencontres internationales w Genewie. Główne przesłanie kryje się w tytule i w stwierdzeniu, że wielu współczesnych liderów czerpie, czasem „nieświadomie i niebezpośrednio” z Mussoliniego, nawet jeśli się do tego dziedzictwa nie przyznają.

Scurati ma charakterystyczny dla urodzonego powieściopisarza dar malowania zapadających w pamięć scen. Oto Mussolini pod wpływem impulsu wskakuje na ciężarówkę wiozącą ardytów – elitarną jednostkę „psów wojny”, złożoną z gotowych na wszystko bandytów, którą w czasie pokoju chciano rozwiązać, a on tym jednym skokiem uczynił z nich swoich oddanych gwardzistów [5]. Albo po pierwszej porażce wyborczej faszystów Mussolini zarzeka się kochance, że zerwie z polityką i będzie szukał innego zajęcia: zacznie zarabiać na życie jako wędrowny skrzypek, napisze sztukę teatralną albo powieść (komentarz Scuratiego: „ciekawe, dlaczego każdy kto nie wie, co zrobić z życiem, myśli o pisaniu powieści”, s. 49). Ciekawe jest też inne spostrzeżenie, że Duce „jako pierwszy przywódca w dziejach, pokazywał się swemu ludowi bez ubrania, ulokował swe ciało w centrum sceny politycznej” (s. 83). Stało się tak dlatego, że Mussolini „zrozumiał, że w epoce mas komunikacja polityczna nie będzie przebiegała między umysłami, ale stanie się prawie fizyczną interakcją między ciałem przywódcy a ciałem wyborczym” (s. 84). Kończy tomik definicja demokracji jako winorośli, która „wymaga stałej opieki, mądrych zabiegów, miłości i oddania. […] To codzienna praca, praca, która trwa całe życie. Tylko w takich warunkach z owoców tej cudownej i delikatnej rośliny otrzymamy słodkie wino demokracji” (s. 96).

 

Wtorek, 28 października

Dzień pożegnania Mirka Chojeckiego. Msza w katedrze. Mnóstwo ludzi. Po mszy przemowy. W odczytanym liście urzędującej głowy państwa retoryka sparringowa: „Mocno trzymał gardę”. W wystąpieniach przedstawicieli kombatantów i działaczy opozycji demokratycznej krytyka aktualnego stanu prawnego, który sprawia, że zmarły, jedna z najważniejszych osób tej opozycji, formalnie nie miał prawa do statusu działacza (ktoś krzyczy: „skandal”). Po pogrzebie na Powązkach wojskowych, z honorami należnym kawalerowi Orderu Orła Białego, wielogodzinne spotkanie krewnych i znajomych królika. Sala kina „Kultura” wypełniona. Wspomnienia i wspominki. Przywołane są różne wcielenia Choja, od hippisa, przez podziemnego drukarza i wydawcę, działacza KORu, emigranta, po filmowca dokumentującego historię i kulturę polską. Fragmenty filmów dokumentalnych, świetne występy muzyczne – Jacka Kleyffa, Antoniny Krzysztoń, Mila Kurtisa, który pożegnał Mirka wzruszającą grecką melodią, graną na klarnecie. Całość na luzie, bez zadęcia, bez pretensji (w obu tego słowach znaczeniach). Z poczuciem, że odszedł ktoś wyjątkowy, kto jednoczył różnych ludzi.

 

Niedziela, 2 listopada

W wieczór zaduszny Franz Agnieszki Holland w Grodzisku. Szkoda, że nie grali tego we wrześniu w Pradze, poszlibyśmy do kina w pasażu Lucerna, tam jeszcze mocniej wybrzmiałaby ta cudownie płynna mieszanka języków – najwięcej niemieckiego, potem czeski, potem jidysz, parę słów po hebrajsku. Tam też mocniej odbierałoby się związek z tym magicznym miastem, z jego ulicami i uliczkami, bramami, podwórkami, schodami.

Piękny film o człowieku, który chciał latać jak ptak (jak kawka?), jak anioł. Który pisał jak ptak, albo jak anioł. Gimnastykował się jak anioł. Tańczył jak ptak. O jego prozie, równocześnie strasznej i śmiesznej. Także o całym przemyśle, jaki na jego sławie zbudowano. Pada tam zdanie, może trochę, ale chyba tylko trochę przesadzone, że stosunek stron zapisanych przez Kafkę do stron napisanych o nim wyraża się jak jeden do miliona. Zarazem jest to film o słowie, o jego wadze, o odpowiedzialności za słowo. Za każde słowo, słówko (znakomita scena z żebrakiem). I o tym, że jest związek (w sensie przeczucia, nie odpowiedzialności) między maszyną tortur, opisaną w Kolonii karnej (1914) a tym, co się w tej części Europy będzie działo trzydzieści lat po napisaniu opowiadania i dwadzieścia po śmierci autora. Ta scena była dla mnie najtrudniejsza do zniesienia, ale chyba niezbędna.

I jeszcze jedno: to film o potrzebie ciszy, o ciągłej inwazji jazgotu i zgiełku. O czym piszę w cichych Opypach, nocą, spoglądając na Tinę, która śpi na biurku w swoim koszyku. Błoga jesteś, ciszo, bądź pozdrowiona.

 

Wtorek, 4 listopada

14 maja zeszłego roku pisałem w Spod powieki: „29 kwietnia 1959 roku, nocą, szwajcarski artysta Kurt Fahrner odsłonił na bazylejskim placu Franciszkanów Bosych (Barfüsserplatz) swój nowy obraz, któremu nadał tytuł Obraz ukrzyżowanej kobiety naszych czasów”. Opisywałem też skandal, jaki to wywołało, prześladowanie dzieła i artysty. Wówczas okazją do przypomnienia tamtej prowokacji był zakup obrazu Fahrnera do zbiorów bazylejskiego Muzeum Historycznego. Obecnie w tym samym mieście pojawiła się oparta na podobnym pomyśle instalacja Anglika, Masona Storma, zatytułowana Saint or Sinner, która przedstawia odzianą w więzienny uniform figurę Donalda Trumpa, rozkrzyżowaną na noszach. Jest ona ustawiona pod kątem 45 stopni, bo, jak tłumaczy przedstawiciel galerii, gdyby leżała, wyglądałoby to na egzekucję, gdyby stała – na ukrzyżowanie, a tak tytułowa niepewność pozostaje. Nie można powiedzieć, że pies z kulawą nogą się tą instalacją nie zajął – owszem, niektórzy przechodnie przystają, robią zdjęcie. Ale skandalu nie ma.

 

Poniedziałek, 10 listopada

Czytam o katastrofie kolejowej pod Bratysławą, a konkretnie koło stacji Pezinok. Znajoma nazwa. Tam urodził się w roku 1666 jeden z najciekawszych barokowych malarzy środkowoeuropejskich (pisałem w dzienniku 8 sierpnia 2024 roku o pięciu jego obrazach, widzianych wówczas w Budapeszcie). Niedawno w Pradze kupiłem sobie małą monografię grafik, sporządzanych wedle jego obrazów [6]. Zwraca w niej uwagę opis albumu mezzotint Bernharda Vogla Ioannis Kupezky, incomparabilis artificis, imagines et picturæ (Norymberga 1745), z łacińskimi cytatami, które charakteryzują portretowaną osobę (portret Piotra Wielkiego ma motto z Owidiusza), formując zarazem alegoryczne, uniwersalne znaczenie obrazu. Poza tym cyklem, ale w jego duchu, powstała mezzotinta Vogla, przedstawiająca jego mistrza Eliasa Christopha Heissa, a zarazem będąca alegorią sztuki czarnej: pod portretem znalazł się kartusz z wizerunkiem czarnoskórej kobiety o obfitych kształtach, podpisany NIGRA ATTAMEN FORMOSA („jestem czarna, ale kształtna”), co się ładnie rymuje z nazwą weneckiej świątyni, w której Rilke będzie szukał nagrobków braci Helman…

 

Wtorek, 11 listopada

Recenzja Kathryn Murphy w „Literary Review” pod świadomie dwuznacznym tytułem A Devotion to Art, w którym oddanie sztuce łączy się z pobożnością – doprowadziła mnie do książki Vermeer: A Life Lost and Found, której autorem jest Andrew Graham-Dixon (Allen Lane, 2025).

Ta nowa biografia wielkiego malarza jest skupiona wokół spraw religijnych. Graham-Dixon podkreśla w niej rolę pary mecenasów Vermeera (Maria de Knuijt i Pieter Claesz van Ruijven), którzy mieszkali w Delft w Domu Pod Orłem i posiadali, a zapewne także zamówili 20 jego obrazów. A w szczególności Marii de Knuijt, bo to ona miała pieniądze i znała Vermeera od dziecka. Para ta należała do Bractwa Remonstrantów (przekonaniami bliskiego Braciom Polskim), którzy odrzucali doktrynę Kalwina o predestynacji. Graham-Dixon ustalił, że Dom Pod Orłem stał tuż obok tajnej świątyni remonstrantów. Główna teza książki sprowadza się do przekonania, że obrazy, malowane przez Vermeera dla Marii de Knuijt miały służyć jej współwyznawczyniom w codziennej kontemplacji modlitewnej. Więcej, autor ustalił, że pierwszy kupiec wystawionych po śmierci małżeństwa na aukcji obrazów też należał do Bractwa, a zatem rozumiał ich dewocyjny sens. Najważniejszy akapit brzmi: „Przypuszczenie, że większość obrazów Vermeera to obrazy pobożne, które miały towarzyszyć członkom Bractwa w ich pobożności potwierdza się znacznie dzięki odkryciu, że ktoś tak silnie związany z ruchem remonstrantów jest pierwszą udokumentowaną osobą, jaka nabyła jeden z tych obrazów w wolnym handlu. Issac Rooleeuw nie tylko jest pierwszym nabywcą płótna Vermeera na aukcji, zapewne jest też ostatnią osobą, jaka rozumiała, czym były te obrazy, co znaczyły i dlaczego stanowiły całość”. Książka Grahama-Dixona, napisana lekko i ze swadą, stanowi ciekawą próbę odbudowania zatartego sensu vermeerowskich wnętrz z kobietami, zatopionymi w prostych, ale znaczących czynnościach.

Są też w nowej biografii dwa małe polonica; pierwsze: w roku 1653 niderlandzcy reformowani protestanci zarzucali remonstrantom, że są skrytymi współwyznawcami przybyłych z Polski socynian (s. 136); drugie zostało powtórzone za artykułem, jaki Stephan Koja[7] zamieścił w katalogu wystawy drezdeńskiej Johannes Vermeer: On Reflection w roku 2021. Otóż „obraz w obrazie”, czyli kupidyn na ścianie pokoju Czytającej list został zamalowany nie przez samego Vermeera, tylko wiele lat po jego śmierci uczynił to Jean-Baptiste Slodtz, który ofiarował tak przerobiony obraz (jako rzekome dzieło Rembrandta!) królowi Polski Augustowi III, licząc na posadę nadzorcy kolekcji królewskiej w Dreźnie. Pod zdjętą warstwą przemalowania była gruba na jakieś 80 lat warstwa kurzu.

Książka ma się ukazać po polsku nakładem wydawnictwa Marginesy.

*

Wieczorem Volver Almodóvara (2006). Nie jestem pewien, czy kiedyś widziałem; oglądałem jak nowy. Dzisiejsze krajobrazy regionu La Mancha są tu pełne wysokich białych wiatraków prądotwórczych – to z nimi musiałby walczyć współczesny Don Kichot. Jak ci, co przecinali nitkę podwodnego gazociągu?

 

Środa, 12 listopada

W Podkowa Wine Depot. Przy kontuarze młody człowiek, który się przedstawił jako kucharz, wpisuje coś pilnie do grubego zeszytu. Coś mnie tknęło i zagaduję koleżeńsko: „A kolega powieść pisze”. On: „Nie, na razie robię kalkulację. Ale rzeczywiście mam zamiar napisać powieść. Studiowałem nawet polonistykę”. Ja: „Ja też. A gdzie?” On: „Na UW. Ale przetrwałem tylko dwa lata. Wykończyła mnie fonologia”. Obraca zeszyt do góry nogami, pokazując skomplikowane wykresy, dziesiątki dziwnych nazw i zadania w rodzaju: „Zapisz to zdanie fonologicznie”. Kto wie, może za parę lat przybędzie nam wybitny powieściopisarz?

*

Wieczorem Musik i mörker (Muzyka w mroku) Bergmana (1948), miejscami mroczny jak jego tytuł, ale przecież optymistyczny film o uważności, o miłości, silniejszej niekiedy od przesądów czy stereotypów, o potędze muzyki. Film jak klawiatura.

 

Piątek, 14 listopada

Wypad do Łowicza i Walewic.

Najpierw zwiedzanie podziemi katedry łowickiej i muzeum diecezjalnego z kompetentną i sympatyczną przewodniczką. Kilka lat temu wykonano olbrzymią pracę wydrążenia korytarzy dla zwiedzających i odpowiedniego przystosowania krypt. W katedrze pochowano 12 arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski. Mnie najbardziej interesuje wykonany przez Jakuba Michałowicza z Urzędowa nagrobek prymasa Jakuba Uchańskiego (rodzonego stryja Pawła, posła Stefana Batorego w Watykanie, który sfinansował książkę o Owidiuszu). Miał też najciekawszą historię. Sama trumna znajduje się w podziemiach. O tym, jak wyglądał oryginalny nagrobek, przekonać się można w katedrze z planszy rekonstrukcji, dokonanej przez Witolda Kieszkowskiego w roku 1950, która wisi naprzeciw tego, co z pierwotnego nagrobka pozostało. Tu z kolei, w alabastrowej figurze śpiącego arcybiskupa, najciekawsze są dłonie, ozdobione na wierzchu krzyżami greckimi – lewa, z palcem wskazującym i pierścieniem, startymi do gładkości od pocałunków wiernych, spoczywająca na grubej księdze. Reszta nagrobka musiała ustąpić miejsca relikwiom św. Wiktorii. Później, w Muzeum Regionalnym, natrafimy na hermę z tego nagrobka („Depozyt Muzeum w Nieborowie i Arkadii”, tam bowiem trafiły usunięte z katedry części nagrobka).

Wśród portretów biskupów jest też nieszczęsny Kajetan Sołtyk (negatywny bohater Ksiąg Jakubowych) – bodaj kopia wizerunku wykonanego przez Bacciarellego, który wisi w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Z ciekawostek – skromny, ale bardzo rzadki kalendarz eucharystyczny, przypominający proboszczom o konieczności odświeżenia zapasu Najświętszego Sakramentu, znaleziony ponoć podczas wizytacji jednej z parafii na śmietniku.

 

 

Jeszcze jedno: pierwszy sarkofag, na jaki natknęliśmy się w podziemnym korytarzu krypt, zawiera szczątki osobistości, znanej mi ongiś osobiście. Podczas pielgrzymki papieża w roku 1983 pracowałem jako tłumacz amerykańskiej telewizji. Pod koniec męczącego dnia Alojzy Orszulik, który nie był jeszcze biskupem, tylko sekretarzem komitetu prasowego, dosiadł się do nas na ulicy (czekaliśmy z kolegą na krawężniku na koniec dnia zdjęciowego) i spontanicznie radził się w kwestii jakiegoś sformułowania angielskiej wersji komunikatu prasowego. Zapamiętałem tę jego otwartość.

Zwiedzanie muzeum daje też sposobność spojrzenia na nawę główną świątyni niejako zza pleców archanioła, wieńczącego organy. Ten widok zapiera dech.

 

 

Ponadto w łowickiej katedrze dwie rzeczy rzucają się w oczy. Prawie wszystkie postacie świętych na obrazach ołtarzowych ubrane są w srebrne, częściowo złote sukienki. A na ołtarzach leżą kolorowe łowickie pasiaki. Koloryt lokalny.

*

O łowickim Muzeum Guzików pisałem w tym dzienniku, nie widząc go jeszcze (może przez sentyment do motywu guzika w poezji?) 29 czerwca 2023. Teraz miałem możność konfrontacji z rzeczywistością. Chwaląc nadal inicjatywę powiem, że realizacja jest bardzo, bardzo skromna: kilka plansz, na których umocowano guziki, poniżej nazwiska tych, którzy je nosili. Reszta pozostawiona jest wiedzy i wyobraźni widza. Może inaczej to wygląda z przewodnikiem, ale przewodnika, choć zapowiadałem przyjazd, nie było.

*

Po południu zwiedzamy – jako jedyni – Muzeum Regionalne.

*

A gdybym był dzisiaj w Paryżu, poszedłbym, zaproszony przez Małgorzatę Grygielewicz, do Księgarni Polskiej na bulwarze Saint-Germain na wieczór promocyjny dwutomowej i dwujęzycznej edycji polskiego futuryzmu: Le futurisme polonais (1918-1924). Poésie – manifestes – déclarations, Brill 2025. Sześć lat pracy, poświęcone zbadaniu i prezentacji sześciu lat działania tej ważnej formacji, której jednym z przywódców i najlepszym poetą był niewątpliwie Aleksander Wat.

 

Sobota, 15 listopada

Przy śniadaniu w pałacowej jadalni oglądamy duży obraz, przedstawiający scenkę z udziałem długonogiego konia, eleganckiego mężczyzny, psa myśliwskiego i truchła zająca, aportowanego przez psa. Kręta linia od zająca, przez pysk psa, udo młodzieńca, jego rękę i głowę konia tworzy jakiś tajemniczy hieroglif. Podpis: Bruyère née Lebarbier. Sprawdzam, była taka malarka francuska na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku, na imię miała Élisabeth. Czytam artykuł Pawła Ignaczaka o malowanych przez nią portretach Polaków. Okazuje się, że na paryskich salonach wystawiała koło dziesięciu, może kilkanaście portretów osób, należących do wielkich rodów wielkopolskich, przede wszystkim Mielżyńskich. Nawiązuję kontakt z autorem, który nie wiedział o obrazie w Walewicach. Wszystko wskazuje na to, że jest to portret Melchiora Szczołdrskiego, pokazywany na salonie w roku 1802. Zaglądam do katalogu, jest: „M^me BRUYERE (née Lebarber). 37. Repos de chasse. Portrait en pied de M^r le comte Melkior Szoldrsky”. A zatem Odpoczynek na polowaniu.

Portretowany młodzieniec dożył sędziwego wieku, wierny swoim koniom. „Dnia 1 października tegoż roku [1866] zgasł w Jaszkowie pod Śremem jako 90-letni starzec Melchior Szołdrski, za czasów Kościuszkowskich towarzysz chorągwi pancernej, potem podróżnik, w r. 1809 adiutant generała Amilkara Kosińskiego. Wczesna głuchota zniewoliła go do usunięcia się od życia publicznego. Z zamiłowaniem oddawał się rolnictwu i hodowli koni i owiec” [8].

W południe zwiedzamy stajnie i park. Wieczorem urodzinowa kolacja.

 

Niedziela, 16 listopada

Rano do Walewic przyjeżdża z Warszawy Paweł Ignaczak, żeby osobiście obejrzeć znalezisko. My tymczasem wracamy – przez Arkadię, gdzie rzeczywiście znaleźć można wiele herm i innych fragmentów grobowca Uchańskiego, które musiały ustąpić rozbudowywanej kaplicy św. Wiktorii. Są też dwa wolno stojące sarkofagi, aż dziwne, że nie sprowadzono ich do katedry łowickiej w ramach rekonstrukcji podziemnego ciągu krypt biskupich. Sfinksowa zagadka.

 

 

A wizyta w Nieborowie ma dla mnie nutę sentymentalną. Byłem tu w październiku 1988 roku na seminarium metodologicznym Stowarzyszenia Historyków Polskich, z materiałów którego powstał potem tom Projekt – Szkic – Bozetto pod redakcją Marii Poprzęckiej. Miałem referat o Konradzie Krzyżanowskim; w pamięci zachowałem też atmosferę tego miejsca, inspirujące wieczorne rozmowy w starej bibliotece, nocleg w pałacu.

*

Przeczytałem książkę, która jeszcze nie wyszła – to wydruk próbny, w dwustu egzemplarzach. Rzecz nosi tytuł Schulz dzień po dniu. Rekonstrukcja biografii 1933-1934 i została przygotowana przez zespół gdańskich schulzologów pod wodzą Stanisława Rośka.

Sam pomysł nie jest nowy – podobnie postąpił niemiecki biograf Kafki, Rainer Stach, obok trzytomowej biografii pisarza wypuszczając drobiazgowe kalendarium – Fundacja Terytoria Książki niewątpliwie o tym wie, jako że Kafka dzień po dniu ukazuje się nakładem wydawnictwa Rośka; warto by może odnotować tę zbieżność w przedmowie?

Metoda sporządzania kalendarium jest mi bardzo bliska, sam przystępując do jakiegoś większego tematu zaczynam od budowania kalendarium, które pozwala ogarnąć całość materiału. Próbny tom przeczytałem z zadowoleniem. Jest ciekawy i bogato ilustrowany, często zupełnie dotąd nieznanymi materiałami.

W eseju Dwaj debiutanci (s. 66-69), poświęconym Schulzowi i wierszom psychologa Stefana Szumana, zabrakło mi odniesienia do wpływu na te wiersze Rilkego, poety bliskiego też Schulzowi. Lepiej pod tym względem wypada fragment o znajomości Schulza z tłumaczem Dehmela, Arnoldem Spaetem, z którego wyjmę fragment: „Schulz zdradza przy tej okazji swoje marzenie, którego nie ma odwagi zrealizować i które jest być może w ogóle nieosiągalne: przetłumaczenie poezji «uwielbianego» Rilkego” (s. 199). A jeszcze lepiej rozdział Wspólnicy (o znajomości z Jerzym Janischem i Rudolfem Ottenbreitem, dwoma wielbicielami Rilkego), w którym czytamy, że Schulz „proponuje, by na początek we wspólnej lekturze «przejść jego wszystkie dzieła razem». W projekcie nie chodzi jednak o «samego Rilkego», ale – jak podkreśla – «o sprawy między nim a nami, o wszystko to, co on zaniedbał napisać, a co my musimy uzupełnić»” (s. 257).

Schulz napisał co mógł, może jeszcze znajdzie się Mesjasz, może znajdą się zaginione listy. Póki co uzupełniajmy.

JAN ZIELIŃSKI

 

[1] Por.: M. van Gelder, Trading Places: The Netherlandish Merchants Community in Venice, 1590-1650, Universitait van Amsterdam 2017, s. 120.

[2] Jerzy Stempowski, Od Berdyczowa do Rzymu. Paryż 1971, s. 303.

[3] Dystychy Katona. Tłum., wstęp i oprac. Dominika Budzanowska-Weglenda. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe UKSW, 2023.

[4] Antonio Scurati, Faszyzm i populizm. Mussolini dzisiaj. Tłum. Alina Pawłowska-Zampino, Katowice, PostFactum Sonia Draga, 2025.

[5] Na s. 39 czytamy: „10 listopada 1918 roku, pod koniec pochodu zwycięstwa pod obeliskiem upamiętniającym Pięć Dni Mediolanu, Mussolini wsiada na rydwan ardytów. Kilka miesięcy później, 23 marca 1919 roku, następują oficjalne narodziny faszyzmu […]”, a na s. 50: „Odpowiedzi można szukać w opowiedzianej przeze mnie historii z marca 1919 roku, w dołączeniu Mussoliniego do ardytów siedzących na ciężarówce”. Nie jest to wina tłumaczki, ponieważ w oryginale również podane są rozbieżne daty tego gesto fondativo (por.: Scurati, Fascismo e populismo. Mussolini oggi, Firenze-Milano, Giunti Editore S.p.A., settima edizione: maggio 2024, s. 40 i 50).

[6] Petra Zelenková, Jan Kupecký a „černé umění” / Johann Kupezky and „the black art”, Národní galerie v Praze, 2016.

[7] Koja, nie Kocha, jak podano w książce (s. 266); mowa o ówczesnym dyrektorze galerii starych mistrzów w Dreźnie, obecnie szefie zbiorów książęcych Liechtenstein (Vaduz – Wiedeń).

[8] Stanisław Karwowski, Historia Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1852-1889), Poznań 1920, informacja za Kroniką żałobną Rychlińskiego.

Na początku był słowik

Matka Jarosława Iwaszkiewicza – jak opowiada córka pisarza – tak bardzo lubiła słowiki, „że zawsze starała się umieścić swój pokój tak, żeby gdzieś niedaleko był słowik, którego z przyjemnością słuchała”. Jakby słowik był punktem stałym w przestrzeni, a ludzka siedziba – żartobliwie nazywana „nieruchomością” – zmieniała położenie w zależności od lokalizacji słowika.

Maria, córka pisarza, który rozróżniał gatunki roślin i zwierząt i nie pisał „ptak” czy „drzewo”, ale „kos”, „kukułka”, „sójka”, „wierzba”, wzrastała w Podkowie Leśnej, gdzie ptaków było bez liku. Opowiedziała o nich pod koniec życia w gawędzie, która pod tytułem Ptaki na Stawisku ukazała się w „Zeszytach Literackich” nr 138. Po tej publikacji odebrała mnóstwo telefonów od przyjaciół zachwyconych jej ornitologiczną opowieścią.

Kilka dni po nagraniu pani Maria zadzwoniła do mnie i pełnym energii głosem powiedziała: „Ale nie opowiedziałam jeszcze o słowiku!”. Poszłam więc do niej z dyktafonem i jak poprzednio o ptakach na Stawisku, tak teraz nagrałam gawędę o słowiku. O obyczajach brązowego ptaszka pani Maria wiedziała dużo. Być może więcej niż Mały atlas ptaków, który miała w swojej biblioteczce, w zielonej płóciennej oprawie. O słowiku atlas z naukowym autorytetem powiada: „Cóż to za śpiewak! Nieraz śpiewa w dzień, ale najczęściej i najpiękniej wywodzi trele przed wschodem słońca albo po zapadnięciu zmroku. Kto raz taką pieśń usłyszy, nie zapomni jej nigdy”.

Opowieść Marii Iwaszkiewicz o słowiku była krótka i przejmująca; jako autonomiczny tekst weszła do książki Portrety i rozmowy. Nie będę jej tu przytaczać, bo zrobiła to najlepiej – naznaczając całą historię własną wrażliwością poetycką – Małgorzata Sokorska w wierszu Maria córka Anny i Jarosława z tomu o Iwaszkiewiczowskim tytule Lato 2022:

 

 

Słowiki pięknie śpiewają kiedy tracą słuch

Opowiadała Pani Maria

I wtedy łapią je koty

Tak było na Stawisku

Tak było u Ojca na Ukrainie

Opowiada dalej Pani Maria

W bloku na Ursynowie

Sama trochę głucha

Głaszcząc kota

Córka Anny z Lilpopów

Córka Jarosława

 

Zbiór wierszy Małgorzaty Sokorskiej Lato 2022, z ilustracjami Katarzyny Kalinowskiej, ukazał się nakładem wydawnictwa Austeria w 2024 roku.

AGNIESZKA PAPIESKA