Księga Przyjaciół

Po II wojnie światowej, przybyły na wyspę w swojej inicjacyjnej pisarskiej podróży Patrick Leigh Fermor zapisze legendę o trędowatych, którzy w krytycznych dniach zbiegli z pobliskiego leprozorium i ukryli się w zalegających ulice skazanego grodu tłumach. Fermor był autorem rzeczowym. Dał obraz Martyniki treściwy, kolorowy, zwięzły. Mieszczą się w nim tradycje dumnej kreolskiej „plantokracji” i dumna nowa czarna inteligencja, i typy jak przybyły z Europy inżynier, przeklinający drzewa chlebowe za to, że dają bez wysiłku żywić się murzyńskim leniom. Jest pamięć rządów Vichy, ale też i rzadko spotykana integracja i stopienie ras, ideologia négritude i nabierające rozpędu rządy Aimé Césaire’a. Jest wypierająca z rynku rum, trzeźwa jankeska Coca-Cola. Zarosłe ślady Józefiny z jej cesarską karierą i niewolnikami. Choć najwidoczniej zajmuje go społeczeństwo, Fermor chłonie też i opisuje przyrodę: rytm pasatów, nagłe orzeźwiające deszcze, nocne połowy homarów na płyciznach – czarny strup miasta Saint-Pierre wspomni mimochodem, jak coś niewygodnego na obrzeżu, które przecież wyludniło się po katastrofie. Życie wyspy przeniosło się na jej południe, mnoży się tam i kwitnie do dzisiaj.

Epoka heroiczna egejskiej archeologii. Na poważnie otworzył ją w końcu XVIII wieku ostatni przed rewolucją ambasador króla Francji przy dworze sułtańskim, książę August de Choiseul-Gouffier, z zamiłowania badacz starożytności. Ten sam, który jeszcze przed lordem Elginem wywiózł z Aten część fryzów Partenonu. Biorąc pod uwagę opisane przez Homera szczegóły topografii Troi zidentyfikował on dwa miejsca w Troadzie, które zdawały się spełniać homeryckie kryteria – wzgórza Pınarbaşı oraz Hisarlık. Na tę drugą kandydaturę postawił później wszystkie swoje oszczędności żyjący w otomańskiej Turcji pasjonat archeologii, Anglik Frank Calvert, wykupując tam ziemię, żeby przeprowadzić wykopaliska i odnaleźć Troję Homera. Kiedy skończyły mu się fundusze, zaczął szukać sponsora. Tak właśnie na swoje nieszczęście w 1868 roku przyciągnął na miejsce bogatego niemieckiego kupca Heinricha Schliemanna. Szybko okazało się, że archeologia trojańska nie zna litości, o lojalności nawet nie wspominając.

Odwaga sądów i soczysta narracja cechują wszystko, co wyszło spod pióra Andrzeja Bobkowskiego, jednego z najbardziej oryginalnych pisarzy powojennej emigracji [...] Wśród uzdolnień Bobkowskiego na plan pierwszy wysuwa się talent do próżnowania. [...] XIX-wieczny Larousse podaje pod hasłem flâneur: „Jego oko szeroko otwarte, jego czujne ucho szuka czegoś zupełnie innego niż tłum. Słowo rzucone mimochodem objawia mu jeden z owych rysów charakteru niemożliwych do wymyślenia, które trzeba rejestrować na gorąco”.

„Un cabaret folâtre” nawiązuje do żartobliwego wierszyka Baudelaire’a pt. „Wesoła gospoda przy drodze z Brukseli do Uccle”, opublikowanego w roku 1866, rok przed śmiercią Baudelaire’a. Poeta upamiętnił rzeczywisty szynk Pod Nagrobkiem. Prawdziwy Charles Monselet był francuskim dziennikarzem i powieściopisarzem, smakoszem.

Z kroniki wypadków jednego dnia: prezydent zabrał orła prezydentowi drugiego państwa, z czego niektórzy się bardzo cieszą, a inni się zasmucili. Sam orzeł jeszcze nie zabrał głosu. Samochód Ambasady Niemiec wjechał w samochód Telewizji Republika. Do zdarzenia doszło w Warszawie, a jakże, na Rondzie Dmowskiego. W pewnych kręgach uznawane jest to za casus belli. A ja byłem w Teatrze Polskim, gdzie aktorzy, uchodźcy z Charkowa grali "Ukradzione szczęście" Iwana Franki.

Interesuje mnie [...] sztuka jako wehikuł poznania. Pytam spokojnie, czy doświadczając wiersza, obrazu, muzyki, filmu, dowiadujemy się czegoś nowego o sobie i o świecie, czy pozostajemy tylko w zaklętym kręgu piękna (Kant) i przyjemności (ewolucjoniści). Pytam, co sztuka (zwłaszcza w swych największych dokonaniach) mówi o nas jako gatunku. Pytam, jak się ma w stosunku do „prawdy”, kategorii, która ponoć skonała na naszych oczach definitywnie. Pytam, bo nie wiem. O tym Michał Paweł Markowski ani słowa. Zamiast tego, znajdziemy w jego tekście ["Po co nam sztuka: Drugie dno podszewki", "Dwutygodnik" 2026 nr 438] jakiś oszalały atak na tych, którzy sztukę przeciwstawiają życiu.

Krystyna Zachwatowicz, zapytana o ulubione lektury Andrzeja Wajdy, opowiada przekornie o dwóch książkach, bardzo różnych, których atmosfery „nie potrafił zrozumieć”, dwóch, przez które nigdy nie mógł przebrnąć. Pierwsza to "Kubuś Puchatek". „Drugą taką lekturą było "W poszukiwaniu straconego czasu Prousta". [...] Namawiałam nawet Andrzeja, żeby zrobił film według ostatniego tomu. Ale on po prostu nie czuł Prousta. To nie był jego świat”. To wspomnienie przypomniało mi niedawne spotkanie z Mają Komorowską w Stawisku wokół "Panien z Wilka", w którym wątki proustowskie były wszak obecne, choć podskórnie, w kwestiach najtrudniejszych do pochwycenia, w imponderabiliach. A w małżeństwie Iwaszkiewiczów, podobnie jak u Wajdów, to ona, Anna, była w sprawach proustowskich stroną aktywniejszą, to ona tłumaczyła starannie wybrane i dobrane fragmenty "Jeana Santeuila" i "W poszukiwaniu…"

Robię filmy fabularne zupełnie świadomie i celowo odrzucam film dokumentalny jako formę ekspresji; nie nadaję się do tego, nie czułabym się w tym dobrze, mimo że bardzo lubię dobre filmy dokumentalne i uważam, że na ogół są dzisiaj ciekawsze niż dzieła fabularne. Robiąc filmy historyczne i filmy o prawdziwych postaciach, często artystach – a zrobiłam ich dość dużo – przechodzę przez taki proces, że najpierw zapoznaję się z całą możliwą dokumentacją; dokumentuję bardzo szczegółowo tę rzeczywistość, którą mam przedstawić, i tę postać, i jego biografię, i jego / jej losy, i kontekst, i epokę, i zdarzenia; w pewnym sensie staję się ekspertem w tej dziedzinie i wiem o tym bardzo dużo, tylko dlatego, żeby później, w pewnym sensie, móc to, nie tyle odrzucić, co odsunąć na bok. I kiedy już buduję tę postać, czy tę opowieść z elementów, które są na ogół faktograficznie prawdziwe, nie mam kłopotu z tym, żeby włączać do tego maksimum mojej wyobraźni, bo tak czy owak nie istnieje coś takiego jak wierna biografia. Po prostu zawsze pozostaje cała sfera życia człowieka, o której nic nie wiemy, nawet jeśli jest bardzo sławny i był wielokrotnie już opisywany przez różnych biografów czy świadków, czy bliskich. Nawet jeżeli mamy jego listy i pamiętniki, to tylko to, co on światu pokazał, a tego, co się w nim działo w środku, tego przecież nie wiemy. Są też całe obszary tajemnic, które nigdy nie wychodzą na światło dzienne, w każdym razie, jak dotąd.

Dzięki niestrudzonej pracowitości i godnej uznania inwencji Pawła Bema miłosziana wzbogaciły się o cenny nabytek. Nakładem Instytutu Badań Literackich PAN ukazała się książka "Nieużytek. Jałowa ziemia [1944] Czesława Miłosza. Rękopis i biografia przekładu" (Warszawa 2026). [...] Oto 1 sierpnia 1944 roku, niczego niepodejrzewający poeta wybrał się z żoną na popołudniową herbatę do Ireny i Tadeusza Krońskich, by przedyskutować z nimi swój przekład "Ziemi jałowej”, który właśnie ukończył, a nad którym pracował od końca 1943 roku. Trudno w tym miejscu nie przypomnieć łacińskiej maksymy: "habent sua fata libelli".

Opowiadanie Mrożka "Pamiętnik spekulanta” ukazało się w „Od A do Z”, dodatku tygodniowym krakowskiego „Dziennika Polskiego” [...]. Tekstu nie włączył autor do "Półpancerzy praktycznych", książki wydanej w tym samym roku. [...] Opowiedziana historia ma nader nikły związek z realiami społecznymi: przedmiotem spekulacji mają być książki, praktycznie wszystkich rodzajów, w tym sztandarowe dzieło socrealizmu "Pamiątka z Celulozy" Newerlego, która w 1952 miała trzy edycje! Wśród wykupywanych tytułów znalazła się też "Teka Stańczyka", czyli wydana w 1951 przez Ossolineum rozprawa Wyki "Teka Stańczyka na tle historii Galicji w latach 1849-1869" – pojawienia się tego tytułu w obszarze zainteresowań handlowych kuma Polikarpa jest żartem dla odbiorców wytrawniejszych.