Wańkowicz o patriotyzmie krytycznym

 

Szlachta nie pracuje? To niepodległości nie będzie

Młody Melchior Wańkowicz opublikował polityczno-ideowy esej, w którym rozważał skrajne postawy wobec rzeczywistości społecznej, przeciwstawiając sobie postać fikcyjną, Budzisza z powieści Weyssenhoffa, i rzeczywistego bohatera, tajnego emisariusza na Litwie i Rusi, rozstrzelanego przez Rosjan Szymona Konarskiego [1] .

Konarski i Budzisz byli dla przyszłego pisarza figurami dwóch rywalizujących ze sobą w polskiej duszy żywiołów: szlacheckiego, który Wańkowicz postrzegał jako egoistyczny, i opozycyjnego, uznającego dziedzictwo kultury szlacheckiej za przeszkodę w dążeniu do niepodległej i silnej Polski. Tekst zaczynał się od bardzo współczesnego obrazoburstwa: odwołujesz się do tradycji husarzy? To przyjmij jako jej część nie tylko Wiedeń, ale i bratobójczą bitwę pod Guzowem.

Potrzeba chłopów, nie magnatów – pisał ów szlachecki syn – „pracowników skromnych”, nie wodzów. Może do kapitulacji bez walki pod Ujściem doszło dlatego, że Polacy wybierają łatwe, piękne słowa i hasła, zamiast wziąć się do prawdziwej pracy, skromnej i mało widocznej? Gombrowicz kilkadziesiąt lat później napisze, że Polacy wolą zapadać się w „wieczne błoto”, zamiast wybudować chodnik – ale Wańkowicz poczynił taką obserwację już w 1911 roku: „Budzisz, po dobrym obiadku, jedzie w celach agitacyjnych w sąsiedztwo. Powóz dziedzica co raz się zapada w jaki dół na drodze, polski dół, który ogląda pokolenie dziedziców za pokoleniem, ale pan delegat Budzisz nie zauważa tego, jest cały przejęty wielkimi politycznymi planami”.

Esej Wańkowicza z lat walk o niepodległość mógłby być lekturą podstawową na lekcjach patriotyzmu krytycznego – prawdziwie wstającego z kolan, bo uznającego wstydliwe karty narodowej historii. Wańkowicz, myśląc zapewne o dziejach własnej rodziny, pisał o przodkach, którzy jednocześnie „nurzali się w rozpuście i bezrządzie za Sasów i byli twórcami 3-go Maja, niweczyli go Targowicą i bronili w rozpaczliwym boju konfederatów”.

Tradycję trzeba przyjąć nie wybiórczo, lecz w całości – i na niej się uczyć, bo „wszyscyśmy potomkami przodków naszych: ich grzechy w dziedzictwie i na nas spadają, a ich cnoty i w naszych piersiach drzemią”. Krytyczne spojrzenie na historię własnego narodu było dla młodego Wańkowicza koniecznością, którą porównywał do troski o obumierające drzewo. Młode pokolenie Polaków przypominało zaszczepkę „na zmurszałym pniu starego dębu”. Młode ziele – jeszcze nie na kraterze.

 

 

„Równość równością, ale ty, chamie, pana znaj, rozumiej łaskę”

Ten młody polityczny ideolog, a wciąż gimnazjalista, za szczególnie niebezpieczną dla Polaków uznawał postawę Budzisza. Tym niebezpieczniejszą, że na pierwszy rzut oka pozytywną. Zalety tej postawy okazywały się jednak złudne, a rzekomo drobne wady podmywały same fundamenty. Najpoważniejszą z nich był zdaniem Wańkowicza brak innego niż czysto uczuciowy fundamentu dla patriotyzmu. Przyjdzie nowa emocja – i ten krzykliwy patriotyzm zgaśnie. Potrzebny był bowiem, poza emocjami, wysiłek intelektualny. Nie wystarczy – pisał przyszły reporter – „porwać za sztandar” i nieść go „w radosnym uniesieniu”, „krzepko wśród setek serc zgodnie bijących”.

Wańkowicz nie opisywał Marszu Niepodległości – ale dlaczego mam go teraz przed oczami? Krytykował postawę opartego na afekcie patriotyzmu, bo niepodległość nie była dla niego celem samym w sobie, tylko środkiem służącym wolności i równości wszystkich ludzi. Jako przykład podawał postać rzeczywistą, Konarskiego, który mówił: „Za Polskę z królem, chociażby Polakiem, nie poświęcę ani kropli krwi”. Cytował też słowa jednego z bohaterów dramatu Róża Stefana Żeromskiego, Zagozdy: „[…] nie chciałbym widzieć dyktatury sołdatów z białymi orłami na kaszkietach”. W wizji pisarza niepodległość Polski byłaby pełna tylko wtedy, gdyby wszyscy ludzie stali się wolni. I równi; bo Wańkowicz pisał wprost, że wolność pojmuje także w jej socjalnym wymiarze. Prawdziwym wrogiem niepodległości były dla niego dawne szlacheckie nawyki, które zresztą dostrzegał także w sobie, wspominając, jak to w trzeciej klasie przejął się ideami demokratyzmu i równości – ale tylko deklaratywnie i fasadowo. Ostrzegał przed taką wyższościową postawą na własnym przykładzie: „Nuż, wróciwszy na wakacje, chłopom rękę na powitanie dawać. Z jakimże zgorszeniem broniłem ręki od pocałowania, bolałem nad piętnem niewoli, które się w ludzie wyryło, zdejmowałem pierwszy czapkę przed starszymi wieśniakami! Aż kiedy się zdarzyło, że witając się ze mną, fornal nie wyjął fajki z gęby i wyciągnął rękę bez najmniejszych oznak uniżoności – dotknęło mnie to niemile, choć sam przecież tego chciałem. Uczucie, które mną owładnęło, da się wyrazić słowami: «Wszystko to dobrze, równość równością, ale ty, chamie, pana znaj, rozumiej łaskę»” [2].

W jego pierwszym programowym eseju widać psychologiczny cień postawy jego ojca, który powróciwszy z zesłania, zaangażował się w działalność obywatelską.

 

Paliwo na trudną drogę znaleźć w Słowackim

Wkrótce potem w jednej z powszechnych wówczas książek zbiorowych pisanych przez uczniów Wańkowicz opublikował obszerny esej światopoglądowo-filozoficzny „Ja” osobiste a społeczeństwo [3]. Tekst uzupełniał pomocniczy diagram ilustrujący przedstawioną przez autora koncepcję „barometru jaźni – drabiny intelektu” (później ten wizualny schemat pisarz odtworzy w jednej ze swoich książek) [4].

Trudny stylistycznie młodzieńczy esej Wańkowicza jest jednym z kluczy do jego wizji świata. Powstał w sytuacji, gdy młodzi niepodległościowi konspiratorzy czuli, że powtarzają historię poprzednich pokoleń, i spodziewali się, iż wkrótce będą musieli wyemigrować ze względów politycznych [5]. Ich tragedią była niemożność życia po prostu dla siebie [6]. To o tym, po odzyskaniu niepodległości, napisze Lechoń – widzieli Polskę, nie zauważając wiosny.

Esej Wańkowicza będący mieszanką Wyspiańskiego ze Słowackim i ekonomią czyta się dziś żmudnie, ale jego sens jest nadal czytelny. Autor twierdzi, że perspektywa tułaczki, porzucenia domu, nie powinna przygnębiać, o ile jest się człowiekiem wewnętrznie niepodległym. Chociaż nie bagatelizuje dramatu oddzielenia od ojczystej ziemi – przede wszystkim od ojczystego języka – wskazuje, że jednostkę unieszczęśliwia się, odbierając jej możliwość służenia idei, i rozwija własną koncepcję szczęścia, używając pojęć zaczerpniętych między innymi z Nietzschego, jednak rozumianych po swojemu (zaznacza, że… dotąd go nie czytał).

Wańkowicz już wtedy sformułował pogląd, że każdy naród odznacza się jakimś własnym talentem, który składa się na „ogólnoludzką skarbnicę”, podobnie jak odrębne talenty mają klasy społeczne. Dziś możemy taki pogląd ocenić jako stereotypizację, od której krok do ksenofobii, u Wańkowicza jednak były to echa mesjanizmu. Po doświadczeniach nazizmu i faszyzmu do takiego sposobu myślenia podchodzimy z nieufnością, tymczasem dla młodego gimnazjalisty był on ochroną przed niebezpieczeństwem formatowania młodych ludzi przez różne instytucje. To przeciw temu samemu mechanizmowi, który nazwie „ugębianiem”, w Ferdydurke zaprotestuje Gombrowicz.

Rozwój osobisty Wańkowicz pojmował jako nieustanną drogę pod górę meandrującą między „linią piękna” a „linią pożytku”, zakosami po gigantycznym zigguracie. Byle nie osiąść na laurach. Nie zatrzymywać się. Wciąż w ruchu i polemice – ze sobą i z innymi. Jako źródło siły w tej żmudnej wspinaczce wskazywał Słowackiego, nazywając go „wieszczem, którego panowanie jeszcze nie nadeszło”. Twórczość tego poety będzie istotnym punktem odniesienia dla pokolenia żołnierzy Legionów. Urzeczenie piłsudczyków Słowackim spowoduje później z kolei naturalną reakcję sprzeciwu w scenie lekcji polskiego z Ferdydurke. Uczeń Wańkowicz autorem Króla-Ducha był jednak w okresie przed I wojną światową autentycznie urzeczony.

W eseju wskazywał też na znaczenie… egoizmu. Zaprezentował oryginalną koncepcję samorozwoju, w którym raz ważniejszy jest egoizm, raz altruizm, a ta swoista dialektyka tworzy swego rodzaju schody, dając impuls do pięcia się wzwyż. Głos opinii publicznej przedstawiał jako ważniejszy od własnych poglądów – dlatego kluczową rolę w tym mechanizmie odgrywało dla niego wsłuchiwanie się w vox populi.

Tej młodzieńczej teorii pozostanie wierny. Dla Wańkowicza pisarza niezmiernie ważny będzie żywy kontakt z czytelnikami reagującymi na jego teksty. Kontakt z nimi będzie dla niego jak dotknięcie ziemi przywracające siły gigantowi z greckiej mitologii. To dlatego każde dłuższe oddalenie poza Polskę pisarz przypłaci bólem i cierpieniem.

ŁUKASZ GARBAL

 

Fragment książki Łukasza Garbala, „Wańkowicz. Życie na kraterze”, Warszawa, Czarne,  2025. Żeby zamówić, proszę kliknąć – tutaj.

 

[1] Tekst ma dwie wersje – drukowaną w czasopiśmie i w książce zbiorowej: J. Łużyc [M. Wańkowicz], Konarski a Budzisz, „Młodzież. Pismo młodzieży polskiej” 1911 nr 5, s. 12–23; W. [M. Wańkowicz], Budzisz. Najbliższy horyzont za naszemi „wrotami życia” [w:] U wrót życia, Warszawa 1911, s. 8–14 (z dopiskiem: „Fragment większej całości”).

[2] W. [MW], Budzisz. Najbliższy horyzont za naszemi „wrotami życia”, dz. cyt., s. 10, 11.

[3] M. Wańkowicz, „Ja” osobiste a społeczeństwo [w:] Bez przyłbicy, Warszawa 1912, s. 68–106.

[4] M. Wańkowicz, Zamiast przedmowy [w:] tegoż, Przez cztery klimaty, 1912–1972. Wyb. A. Garlicki, oprac. przypisów A. Chojnowski, A. Makowiecki, A. Notkowski, Warszawa 1972, s. 7.

[5] Przy rozstaniu [w:] Bez przyłbicy, dz. cyt., s. 3.

[6] Q. S. Żelewski, „My życiem głodni i za życiem zrozpaczeni” [w:] Bez przyłbicy, dz. cyt., s. 52, 58, 67.

 

 

Wielkanoc Henryka Jasieńskiego

W 1958 r. w Krakowie Henryk Jasieński zredagował ostateczną wersję pierwszej części swoich „Wspomnień”, ponownie sięgając pamięcią do lat 1894–1895. W rozdziałach 10. i 12. opisał przedświąteczną podróż z Warszawy do dziadków Łabęckich, którzy mieszkali w Lublinie. Była to dla niego wyprawa do zapachów, smaków, wielkanocnych zwyczajów i wzruszeń dawno już minionej epoki.

Przemysław Pawlak

 

HENRYK JASIEŃSKI  „Wspomnienia”

 

Lublin i wiosna – Podróż i przyjazd – Biały stół pod kloszem sufitowej lampy –Kanapa z barokowo giętym oparciem.

Zimę spędzaliśmy z reguły w Warszawie. Wiosną, wczesną wiosną, jeszcze przed Wielkanocą jechaliśmy do Lublina, do dziadków Łabęckich i wyjeżdżaliśmy stamtąd dopiero po Zielonych Świętach, aby po krótkim pobycie w Warszawie, dla przepakowania się i porobienia sprawunków wyjechać na późniejsze lato do Osuchowa, do dziadków Jasieńskich.

Dlatego to wspomnienie ówczesnego Lublina łączy mi się najściślej z wyobrażeniem wiosny.

Lublin z tych czasów to dla mnie ostatnie w rowach topniejące, brudne kupy śniegu i pierwsze pączki i listki na drzewach, to kwitnące w wilgotnych rozdołach kępy żółtych kaczeńców, to moknące w garnuszkach wierzbowe fujarki, to dochodzące przez otwarte okna gwary, tupotania i turkotania, dalekie szczekania psów i piania kogutów, to wielkanocne jaja i pisanki, szynki i zwoje kiełbas, babki i mazurki, i pokręcone wiórki kropidła położonego na miseczce ze święconą wodą, to rozległe przestrzenie łąk za torem kolejowym, całkowicie różowe od kwitnących smółek, i pierwsze poziomki na stoku wysokiego nasypu kolejowego, spadającego od toru daleko w dół do lasu, za mostem nad Bystrzycą, koło Konopnicy, to podłogi mieszkania przy fabryce na Piaskach, posypane gorzko pachnącym tatarakiem o biało-różowych, sprężystych łodygach, a wreszcie wczesne maki i bławatki w zielonych jeszcze zbożach.

 

 

*

Z Warszawy do Lublina jechało się wówczas chyba nie o wiele dłużej niż dzisiaj pociągiem osobowym. Była to już jednak, zwłaszcza jak na mój wiek, wcale długa podróż. Wyjechawszy z Warszawy po wczesnym obiedzie, czy może tylko obfitym drugim śniadaniu, przyjeżdżało się do Lublina dobrze już ciemnym wieczorem na opóźnioną umyślnie kolację.

Wyjeżdżało się z dworca Nadwiślańskiego, później po wojnie światowej nazwanego Gdańskim. Była to rozległa, parterowa, barakowego wyglądu, drewniana budowla, pomalowana na kolor musztardowy, do której jechało się dorożką daleko i długo przez rzadko poza tym oglądane, podejrzanie i jakoś śmierdząco się nazywające Nalewki.

Tragarz wnosił rzeczy do obszernej poczekalni o suficie wspartym na lanych, żelaznych słupach, tłumnej i huczącej gwarem, gdzie się czekało na kupno biletów przy ustawionych pod ścianą koszach i walizkach, wpośród gęsto rozwieszonych, różnokolorowych ogłoszeń, polskich, rosyjskich, także i francuskich…

Pamiętam, że mnie szczególnie intrygowało jakieś Anonimowe Towarzystwo Fabrykacji Superfosfatów, czy jak ja to uparcie czytałem, „Superfostafatów”. Ta tak demonstracyjnie zaznaczona anonimowość, w połączeniu z niezrozumiałą nazwą fabrykowanego produktu wydawała mi się podejrzana i nie całkiem bezpieczna. Musiałem już wówczas słyszeć, że anonimowo, bezimiennie ludzie robią tylko jakieś rzeczy, do których się nie chcą przyznać, a więc najczęściej jakieś brzydkie rzeczy. Jakieś więc brzydkie cele musiało mieć to towarzystwo. Tylko czy tak otwarcie przyznana anonimowość, i opatrzona adresem, jako pokrywka nieuczciwych machinacji, nie przestawała być skuteczna?

Zastanawiając się nad tymi trudnymi do rozwikłania sprzecznościami ustroju kapitalistycznego (które to określenie, wówczas mi zresztą nieznane, wyjątkowo tu właśnie trafnie charakteryzuje istotę frapującego mnie zjawiska), patrzyłem równocześnie przez wielkie okna, poprzez peron na liczne tory wielkiej stołecznej stacji, na których gdzieś daleko stały szeregi wagonów osobowych i towarowych, i po których przesuwały się niekiedy jakieś manewrujące lokomotywy albo zajeżdżały krótkie, lokalne pociągi.

Na koniec na któryś z bliższych torów zaczynano podstawiać także i nasz pociąg. Za oknami przesuwały się powoli, jeden za drugim, ogromne i wysokie wagony szerokotorowej linii, zależnie od klasy: granatowe, żółte i najliczniejsze zielone. Niekiedy mieszane I i II klasy, częściowo granatowe, a częściowo żółte.

Wśród publiczności budziło się większe ożywienie, na sali zjawili się tragarze, żeby zabrać pakunki, wreszcie otwierały się drzwi na peron, rozlegał się sakramentalny „pierwszy dzwonek” i stojący w drzwiach portier ogłaszał, łamanym zapewne rosyjskim językiem pociąg „pasażerski” odchodzący w kierunku Iwangorodu, Nowo-Aleksandrii, Lublina, Chołma i Kowla [1].

„Pasażerowie” opróżniali poczekalnię i „podążali” przez peron i tory w kierunku pociągu i lokowali się w wagonach. Wagony w tym czasie były wszystkie jednakowo trzyosiowe, z otwartymi balkonikami na końcach, o daszkach wspartych na bardzo ozdobnych, lanych, żelaznych konsolkach. Wnętrza były korytarzowe. Przedziały drugiej klasy były obszerne, szerokie i wysokie, głębokie wygodne kanapki zawsze obciągnięte czysto wypranymi pokrowcami białymi w niebieskie paski, pod którymi nawet się wówczas nie domyślałem „dzikiego” koloru pluszu w szare, brunatne i zielonkawe strzałki. Okienko jedno, dość wąskie i umieszczone wysoko nadawało wnętrzu charakter, jak niekiedy słyszałem więzienny, a jak ja uważałem – przytulny i bezpieczny.

Po trzecim dzwonku pociąg ruszał i przejechawszy przez most na Wiśle, mijał wolno, nie spiesząc się, podwarszawskie laski na piaseczkach, wraz z położonymi wśród nich letniskami, ustępujące stopniowo płaskim, rozległym polom i pastwiskom. Mijały drewniane stacyjki w szwajcarskim stylu pomalowane na kolor „bryczkowy”, czyli inaczej „musztardowy” i ozdobione wycinanymi z desek „ażurami”. W pewnej chwili zjawiał się konduktor z symboliczną latarką, ubrany w płytkie, długie buty, bufiaste hajdawery i kacapskiego kroju z boku zapinaną bluzę, grzecznie salutował do barankowej czapki i prosił po rosyjsku o pokazanie biletów. Trzeba było pewnego wysiłku wyobraźni, żeby się połapać, że spod tej tchnącej wschodnią grozą czapki patrzy uczciwa, wąsata gęba jakiegoś mazowieckiego Macieja, albo Bartłomieja, który zorientowawszy się, z kim ma do czynienia (i kto siedzi w sąsiednich przedziałach), wdawał się nieraz chętnie w prywatną rozmowę już nie w „urzędowym języku”.

Sporo czasu zabierało samo smakowanie rozkosznego uczucia, że się jedzie pociągiem, tak równo, powoli, statecznie i bez pośpiechu, że koła rytmicznie stukają, że się jedzie w takim przytulnym wnętrzu, że się można tak głęboko, wygodnie rozsiąść, że druty telegraficzne za oknem podnoszą się w górę i znowu opadają, punktowane zawsze w tym samym miejscu akcentem migających słupów, a zagony pól wachlarzowatym ruchem odwracają się wstecz.

W końcu jednak doznawanie tych wrażeń nasycało o tyle, że stawało się możliwe doznawanie na ich tle także i wrażeń innych. Po jakimś czasie przyjmowania do świadomości tak intensywnych przeżyć zaczynało się robić głodno i z pewnym zadowoleniem widziało się zdejmowany przez kogoś z siatki koszyk z prowiantami, z którego ukazywały się kurczęta na zimno, chleb z masłem i mleko w butelce z pływającymi w nim, na skutek, jak mi tłumaczono, potrząsania jadącego wagonu, kuleczkami tłuszczu, które mnie szczególnie zajmowały i wydawały mi się specjalnie smakowite.

 

*

Po trzech, czterech godzinach jazdy, mniej więcej na połowie drogi, pociąg zatrzymywał się na dłuższy postój na węzłowej stacji Iwangród, o której zwykle ktoś przypominał, że nazywa się właściwie po polsku Dęblin.

Tu pasażerowie wysypywali się tłumnie z wagonów i podążali do ogromnej sali restauracyjnej, gdzie przy czyściutko nakrytych, w szereg ustawionych stołach można było, zależnie od pory dnia, albo zjeść bez zbytniego pośpiechu obiad, albo jak w tej teraz podróży napić się na podwieczorek doskonałej kawy, na którą żołędzie zbierała własnoręcznie rodzina restauratora w pięknych okolicznych lasach dębowych, jak to kiedyś opowiadała ciotce Mumie dziewczyna, która tu przedtem była na służbie: „Takie to były przyjemne wycieczki z panią i starszą panią, i wszystkimi dziećmi, i piło się w lesie, i tańczyło się przy harmonii, i taka potem z tego była doskonała kawa!”. Zresztą kawa, choć żołędziowa, czy tylko, jak raczej przypuszczam, z domieszką żołędzi, była rzeczywiście doskonała i wypijałem ją z wielkim smakiem.

Niech też temu restauratorowi światłość wiekuista świeci, wraz z całą jego rodziną, bo tą swoją kawą nikogo nie struł, ani mu żadnej krzywdy nie zrobił.

 

*

W niedługi czas po odjeździe z Iwangrodu na malowanym na musztardowo budynku następnej większej stacji sylabizowałem rosyjski napis: Nowo Aleksandria. Ktoś przypominał, że to przecież Puławy, właśnie te same Puławy Czartoryskich, gdzie była świątynia Sybilli.

Powoli zaczynało się robić ciemno. Zjawiał się konduktor z zapaloną już teraz latarką. Wyciągał powoli z torby piękną, grubą, jeszcze nienadpaloną świecę stearynową, osadzał ją starannie w zmyślnej, sprężynowej tulejce latarni umieszczonej w prostokątnym wykroju ściany między korytarzem a przedziałem i zapalał. Było to oświetlenie nocne, pozwalające poruszać się po przedziale bez rozbijania sobie głowy, ale nieprzeszkadzające, zwłaszcza po zaciągnięciu brunatnej firaneczki, dokładnie spostrzegać to, co się działo za oknem… i wówczas rozpoczynało się nowe, tajemnicze i pasjonujące, dziś już niespotykane widowisko.

Za oknem przedziału, najpierw zaledwie i chwilami tylko widoczne na ciemnym tle jakiegoś mijanego lasu, potem, w miarę ściemniania się coraz bardziej, stale widoczne i coraz wyraźniejsze, w kierunku przeciwnym do biegu pociągu zaczynały przepływać najpierw pojedyncze iskry, a potem całe ich smugi, to rzednące, to znów kłębiące się gęściej, lekkim skosem opadające w dół i osiadające cicho na pochyłościach nasypów i na przytykających do toru polach i łąkach.

Pytałem, czemu tych iskier nie było, a teraz naraz są. Odpowiadano mi, że były ciągle, tylko ich za jasnego dnia nie było widać. Aż dopiero teraz, gdy się zrobiło ciemno. Wierzyłem w to, czy nie wierzyłem, fakt pozostawał faktem, że przedtem dla mnie iskier nie było, że nie odgrywały żadnej roli w zespole moich wrażeń, podczas gdy teraz wysuwały się coraz to bardziej na plan pierwszy, absorbowały całą moją uwagę i swoim nieustannym kłębieniem się i uciekaniem w tył na tle pogłębiającej się ciemności wprowadzały mnie w końcu, razem zapewne ze wzrastającym ku wieczorowi zmęczeniem, w jakiś stan na wpół hipnotyczny.

 

 

*

Ze stanu tego wyrywał mnie wjazd na wielki lubelski dworzec towarowy, stukotanie kół na gęstych rozjazdach i bębnienie na obrotnicach, i liczne tuż ponad ziemią żółte, czerwone i zielone światła sygnałowe. Zrywałem się, żeby pomóc zbierać i zdejmować z siatek pakunki i paczki i całkiem już przytomnie przechodziłem przez oświetlone sale na plac przed dworcem, a raczej – jak się wówczas mówiło – stacją (jeśli nie „banhofem”, albo nawet „foksalem”), gdzie oczekiwał na nas z końmi Benedykt, żeby nas podwieźć niedaleko do tak samo jak dworzec na Piaskach położonej fabryki.

Tu, przejechawszy przez bramę, wysiadało się przed wejściem do „kantoru” i szerokimi, dobrze znanymi, trzy razy załamanymi schodami wychodziło się na piętro. Mieszkanie dziadków nad „kantorem” nie miało przedpokoju. Z szerokiego podestu schodów, o lakierowanej na brunatno podłodze, wchodziło się wprost do wielkiego pokoju jadalnego, na którego środku pod kloszem jasnej sufitowej lampy rozpościerała się biała, rozległa powierzchnia nakrytego do kolacji, szeroko rozsuniętego stołu.

Na marmurowym stoliku przystawionym do jego przeciwległego, zaokrąglonego końca stał wielki, lśniący, mosiężny samowar, przy którym w kłębach pary stała ciotka Muma i nalewała herbatę, której mocny, śliczny aromat wypełniał cały pokój jak gdyby uchwytny, materialny wyraz atmosfery spokoju, domowości i bezpieczeństwa rodzinnego.

Po przywitaniach i szybkim oporządzeniu się, a przede wszystkim umyciu rąk po całym dniu w wagonie, zasiadało się do stołu, na którym pojawiała się waza klusek lanych na mleku, albo może samego mleka do podanej osobno kaszy tatarczanej, jako podstawowa kolacyjna potrawa.

Naturalnie że była jeszcze potem herbata i różne rodzaje chlebów i bułek, i masło, i sery, i konfitury, i marmelady, i co tam jeszcze należy do normalnych kolacyjnych dodatków. Ja zamiast herbaty, której długo jeszcze (poza jej aromatem) nie nauczyłem się oceniać, przyrządzałem sobie raczej „kapłonka” z nadrobionego do filiżanki chleba, dobrze posolonego i z kawałkami masła, zalanego wrzącą wodą z samowara. Zresztą zaczynała mnie już ogarniać zrozumiała po tylu emocjach senność, więc mnie odprowadzano do pokoju Babuli, gdzie było dla mnie przygotowane posłanie na dobrze znanej, szczególnie wygodnej, wielkiej kanapie o barokowo giętym oparciu.

Prosiłem zwykle, żeby mi urządzono, albo pozwolono urządzić „karetę”, tj. rozpiąć nad posłaniem, na szkielecie z lasek i parasolów, i kijów od szczotek, daszek z wielkiego popielatego pledu z opadającymi na boki zasłonami. Ale na to godzono się nie bardzo chętnie, uważając, że spanie w takiej zewsząd zamkniętej budzie, niedopuszczającej swobodnego przewiewu, nie jest właściwe i zdrowe. […]

 

Spacery: nadtopniałe śniegi w rowach – Otwarta trójprzęsłowa szafa i pierwszy wycieczkowy ekwipunek – Święcone

Przyjazd z wielkiego miasta, z „kamiennej pustyni” Warszawy, do mniejszego i bardziej zazielenionego Lublina, gdzie bliżej było do rogatek, dawał sposobność do prowadzenia mnie na spacery za miasto. Ze sposobności tej starano się korzystać bez opóźnienia, nie czekając koniecznie na zupełne ocieplenie, jeśli się ono opóźniało, albo jeśli przyjazd do Lublina, zapewne w związku z datą Wielkanocy wypadał bardzo wcześnie.

Dlatego pamiętam spacery szosą ku Piaskom Luterskim, albo później za Saski Ogród w stronę Czechowa, wzdłuż rowów napełnionych jeszcze nadtopionym, zlodowaciałym, powygryzanym w koronkę, brudnym i powoli znikającym śniegiem.

Pamiętam raz idącą wzdłuż takiego rowu starą kobietę, może trochę podpitą w czasie targu w mieście, która zwracała się do śniegu jak do świadomej istoty, wygrażała mu pięścią, przemawiała do niego i przeklinała go, radując się, że już go diabli biorą, że już skończyło się jego panowanie i że już lada chwila znikną ostatnie jego ślady.

Opowiadałem o tym spotkaniu z wielkim ożywieniem po powrocie do domu. Ja też się cieszyłem, że się zima kończy i że ostatki śniegu znikają. I to, co mówiła do śniegu babina, wydawało mi się zrozumiałe i słuszne. Ale oczywiście nie mogłem wiedzieć, jak bardzo i o ile więcej niż mnie, zima z tym śniegiem musiała się dać we znaki babinie w jakiejś chałupinie, może niedogrzanej i ciemnej, w długie zimowe wieczory i późne poranki, z koniecznością kopania się przez zaspy daleko do szosy, a potem ślizgania się po ubitym śniegu, z ciężkim tobołem na plecach, daleko do miasta na targ. I o ile bardziej dla niej niż dla mnie zniknięcie śniegu i nastanie ciepła było ulgą, końcem udręki i wielką radością.

Te ostatki śniegu teraz już prędko znikały i niedługo potem w rowach, w zagłębieniach terenu, na miejscach wilgotniejszych zaczynały kwitnąć bujne i rozłożyste kępy złoto-żółtych kaczeńców o grubych, nalanych wodą łodygach i liściach, które przywykłem uważać za oznajmienie, a zarazem symbol na dobre już się zaczynającej wiosny.

 

 

*

W mieszkaniu nad kantorem był to okres robienia wiosennych i przedświątecznych porządków. W pokoju jadalnym wielka, ciemna, trójprzęsłowa szafa stojąca pod ścianą od kuchni, bokiem do okna na podwórze fabryczne, była szeroko otwarta, a wyjęte z niej rzeczy rozłożone na ceracie wielkiego jadalnego stołu.

Przypominam sobie, jak wieszano do niej z powrotem, po ich wyczyszczeniu i wynaftalinowaniu podbite futrem „rotundy”, zapamiętane może głównie z racji ich „ciemno”, „głęboko” i uroczyście brzmiącej nazwy. Były to takie wąskie, ściśle dopasowane, nierzucające fałdów jak gdyby peleryny, które widocznie wtedy, albo nieco przedtem panie niekiedy nosiły w zimie.

Spomiędzy rzeczy rozłożonych na stole najbardziej mnie zaciekawiały różnych rozmiarów torby z grubego, szarego płótna, obszyte czerwoną tasiemką, porządnie pozapinane na sprzączki albo guziki i zaopatrzone w gurty do przewieszania przez ramię. Były one przeznaczone do noszenia drugich śniadań albo podwieczorków, „robótek” dla jakiejś towarzyszącej osoby starszej, a wreszcie jakichś zapasowych ciepłych rzeczy na dłuższe, wielogodzinne spacery i wycieczki. Możność składanego spakowania i niesienia takiego sprzętu wydawała mi się nieomal bardziej atrakcyjną jak sam spacer, a w każdym razie jakąś bardzo istotną częścią związanej ze spacerem przyjemności. Jak zresztą bywało jeszcze i znacznie później, a nawet pozostało do dzisiejszego dnia.

Było to, zdaje się, pierwsze moje zetknięcie z na wpół jeszcze improwizowanym ekwipunkiem wycieczkowym, którego obmyślenie, poprawianie, reformowanie, kompletowanie i udoskonalanie, i dostosowywanie do każdorazowych potrzeb tyle miało potem zająć miejsca w moich najbardziej własnych, często ponawianych i szeroko rozwijanych rozmyślaniach.

 

*

Niedługo potem pojawiały się podgrzewane nad świecą skorupki i blaszane pokrywki od pudełek z „szuwaksu” z roztopionym woskiem, w którym się maczało zapałki i rysowało nimi na skorupach jajek różne krzyżyki i jedlinki, drabinki i swastyki, przed zanurzeniem do wywaru z łupin cebulowych albo innych „naturalnych” (jak mówiono) barwików roślinnych (czy nie przypadkiem szpinakowe liście?). Pojawiały się i przyniesione z miasta torebki z kolorami, ale do tych odnoszono się nie bardzo chętnie i mówiono z wyraźnym odcieniem pogardy, że „to anilina”!

Było to przygotowywanie pisanek różnymi tradycyjnymi sposobami, do których musiano widocznie przywiązywać niejaką wagę, choć nie mam wrażenia, żeby je ktoś był umiał stosować w całkiem „klasyczny” sposób.

Któregoś dnia bardzo niedługo potem stół jadalny był zasłany białym obrusem i zastawiony wielką obfitością szynek wieprzowych i cielęcych, stosów jaj białych i brązowych, otoczonych wiankami kiełbasy, salaterek żółtego sosu tatarskiego z zielonymi kaparami, talerzyków ze skrobanym na wiórki chrzanem, wysokimi babami z garnków, równymi jak kolumny, o rozszerzonych i niekiedy na bok pochylonych czapkach, i niższymi, ale dołem szerzej rozsiadłymi ze stożkowatych foremek o karbowanych bokach, szerokimi, pękatymi jajecznikami, serowcami, na których wówczas jeszcze nie całkiem umiałem się poznać i wreszcie rzecz oczywista – mazurkami różnego rodzaju i koloru, a więc „piaskowymi” („ale w nich przecież nie ma naprawdę piasku!?”), czekoladowymi w kilku odmianach, bakaliowymi, cygańskimi z rodzynków i siekanych orzechów i migdałów rozmieszanych w pianie z bitych białek, i nie wiem jeszcze jakimi, których nazwy, wyglądy i smaki mniej mi utkwiły w pamięci. To wszystko ubrane bukszpanem i girlandami wilczego łyka i porozstawianymi doniczkami białych i różowych hiacyntów.

 

 

Dla mnie było osobne miniaturowe, ale kompletne święcone ustawione na małym stoliczku przystawionym do ściany po prawej stronie drzwi do salonu, ozdobione ponadto moknącą w szklance wierzbową fujarką.

Mam wrażenie, że obok własnego naszego święconego były tu koszyki i półmiski z innych gospodarstw domowych, położonych w obrębie fabryki, a może i w jej sąsiedztwie, przyniesione tutaj jako na punkt centralny i zbiorczy, gdzie się miało odbywać święcenie.

Pamiętam przyjście księdza z kościelnym i że kościelny zdejmował z księdza palto, a narzucał na niego, zdaje się, kapę, i szeptaną modlitwę, i stojących w milczeniu widzów i uczestników obrzędu, i kilkakrotny okrągły ruch wzniesionego w górę kropidła i potem jakąś rozmowę w salonie, uprzejmą ale trochę pospieszną, bo ksiądz miał widocznie w sąsiedztwie parę jeszcze święceń do załatwienia.

 

Wybrał, z maszynopisów i rękopisów przepisał i opracował

PRZEMYSŁAW PAWLAK

 

[1] W okresie zaboru rosyjskiego: Iwangorod, Iwanogród – Dęblin, Nowo-Aleksandria, Nowa Aleksandria – Puławy, Chołm – Chełm. Kowel – niegdyś miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego, obecnie na Ukrainie, w obwodzie wołyńskim.

Bóg Paschy z twarzą umarłego

Tegoroczną Wielkanoc znowu przeżywamy w aurze bolesnej i niezrozumiałej agresji Rosji na Ukrainę, wojny (prewencyjnej?) na Bliskim Wschodzie, rozszalałej rozgrywki wielkich mocarstw o panowanie nad światem, połączone z agresywną przemocą, która zdaje się zastępować sprawiedliwość. Przekonaliśmy się na własnej skórze, że pierwszą ofiarą działań wojennych jest zawsze prawda, zagruzowana przez oszczerstwa, kłamstwa i informacyjne fałsze. Jakby zapomniano o przestrodze Immanuela Kanta, że naruszenie prawa w jednym miejscu na ziemi odczuwane jest we wszystkich innych. Dlatego zastanawiamy się: czy współczesność wymusza jeszcze na nas konieczność odnajdowania trwałych punktów odniesienia natury moralnej, religijnej, społecznej? Jesteśmy w większości katolikami, o jaśniejącym w sercach płomyku wiary, raz silniejszym, innym razem niemal dogasającym, ale stale zamieszkującym naszą osobowość. Oznacza to, że każdy aspekt codzienności wiążemy z Bogiem, którego wtargnięcie w ziemską historię uczyniło z niej historię zbawienia. Mamy więc poniekąd obowiązek własne wybory egzystencjalne wiązać ze słowem Starego i Nowego Testamentu, które razem tworzą ramę antropologiczną rzeczywistości, w której żyjemy.

 

Chrześcijańska duchowość paschalna

Chrześcijaństwo zaproponowało światu odpowiedzi na pytania, które kultura przedewangeliczna wprawdzie postawiła, ale na które przekonująco nie odpowiedziała. Dopiero poprzez Wcielenie Bóg dał się poznać człowiekowi, przedstawiając się jako byt żywy, osobowy, któremu zależy na szczęściu swojego stworzenia i który w Chrystusie zapewnia mu szansę osiągnięcia zbawienia. Czyni to jednak w sposób przez samego siebie zaproponowany. Jezus wystąpił jako Mesjasz, który świadomie wybrał cierpienie i śmierć krzyżową – co stanie się wielkim zgorszeniem dla żydowskiego społeczeństwa (czy tylko dla niego?) – żeby w tajemnicy Zmartwychwstania ustanowić „nowe niebo i nową ziemię”, zatem Nowy Świat. Wyznawcy Mistrza z Nazaretu uznają to wydarzenie za najważniejszy moment w historii kosmosu, który niektórzy (Jean-Luc Marion) porównują do wybuchu bomby atomowej, pozostawiającej wypalone dziury i cienie na murach – wraz z nieznośnym promieniowaniem. Właśnie to „promieniowanie” pozostaje ważne.

Toteż o tych sprawach wypowiadamy się najpewniej w języku wiary, czyli w języku miłości, rozumiejąc, że zmartwychwstanie od strony osobowego i kochającego Boga nie tylko jest pełne sensu, ale pozostaje prostą konsekwencją Jego szczerej miłości. Słyszymy więc ponownie wielkosobotnie orędzie światła ze świadomością, że to, co się dzieje teraz ze światem, wpływa na nasz sposób myślenia, działania. Żyjemy już w innej rzeczywistości niż kilkadziesiąt lat temu. Może nawet niektórzy z nas odsłonili w sobie obszary dotąd nieodkryte, dzięki którym znika z ich oczu to, co jest błahostką, drobnym egoizmem, wygodą poprawności politycznej. Nie zważają na własne potrzeby czy zachcianki – uwagę kierują tam, gdzie oczekuje się wsparcia. Czynią tak, ponieważ nie chcą skazywać się na obecność poza mądrą i empatyczną wspólnotą.

 

 

W związku z powyższym, czy zmieniło się dzisiejsze doświadczenie Wielkiej Nocy? Przypuszczam, że tak. Zaczynamy coraz wyraźniej odczuwać pewną żywą warstwę, z której istnienia dotychczas nie zdawaliśmy sobie sprawy. To bardzo czuły stan naszego ducha, który nie daje zapomnieć, że rujnują nas odstępstwa od Bożych miar i Bożych przykazań, zwłaszcza wojny i niemal powszechna niezgoda, bez przerwy podszywana ideologiczną propagandą. Bywamy bezradni, zwłaszcza kiedy zjawiają się sytuacje graniczne. Wówczas zajmują się nami inni ludzie, w szpitalach, w domach opieki, podczas trudów choroby. Czy dźwigając na ramionach taki ciężar, potrafimy odczuć nowe życie? Czy umiemy dostrzec, że owe przeżycia są przygotowaniem do spotkania pełniejszej miłości? Ktoś natychmiast mi powie, że być może tak jest, ale nie wszyscy odkrywają powiew tej miłości, przytłoczeni utratą, żalem, cierpieniem nie do przebolenia, pustką po porzuconej ufności.

Przyjmuję tego rodzaju reakcję, ale równocześnie otwieram pole myślenia związanego z wyrazem „pascha”, który pochodzi od hebrajskiego rzeczownika pesach oznaczającego „przejść obok”, „przejść nad” lub „ominąć”. Księga Wyjścia opisuje chwilę, kiedy Bóg powiedział Mojżeszowi: „Gdy ujrzę krew, przejdę obok i nie będzie pośród was plagi niszczycielskiej, gdy będę karał ziemię egipską” (Wj 12,13). Przyznaję, niezbyt to jasne, choć w świetle Nowego Testamentu okazuje się godne rozważnej refleksji: krew baranków, którą Izraelici posłużyli się do naznaczenia swoich domów, była zapowiedzią Najświętszej Krwi Baranka Bożego – Jezusa Chrystusa – którego Krew na Krzyżu wybawiła ludzkość od śmierci wiecznej. W ten sposób słowo pesach, odnoszące się do historycznej celebracji (święta) żydowskiej paschy, w języku greckim stało się paschą dla określenia zbawczego wydarzenia, jakim jest śmierć Chrystusa i Jego zmartwychwstanie. Bóg Ojciec patrzy bowiem na każdego ze stworzeń poprzez pryzmat Najświętszej Krwi swojego umiłowanego Syna i w ten sposób omija ich śmierć wieczna spowodowana przez grzech. Rozumiemy więc, że to przejście (pesach) mieści w sobie zasłoniętą łaskę, dar niełatwy do należytego wysłowienia, możliwy jednak do duchowego uobecnienia. Dlatego nie mówmy: „A myśmy się spodziewali”.

 

W śmierci dokonuje się zmartwychwstanie

Świętujemy coś niesłychanego: Chrystus pokonał śmierć i wybawił ludzi z wiecznego nieszczęścia. W śmierci, bo jakże inaczej, dokonuje się zmartwychwstanie. Nie oznacza to, że ponownie uzyskamy od Boga swoje fizyczne ciało; raczej powiedziałbym, że w śmierci cały człowiek ze swym konkretnym doświadczeniem i historią otrzymuje od Boga nową przyszłość, niemożliwą zresztą do wyobrażenia, jako że znamy tylko parametry czasu, w którym żyjemy. Lecz, jak sugerował Tomasz z Akwinu, kto z ludzi szlachetniej kochał, ten znajdzie się w intensywniejszej bliskości z Umiłowanym. Wszak stan „jedności z Bogiem” nie niweczy ludzkiej natury. Pozostanie ona taka sama, choć udoskonalona. To będzie zmartwychwstanie całej historii, z wyjątkiem egoizmu i grzechu, które nie mieszczą się w miłości. Usiłujmy tę prawdę uczynić własną, to znaczy zobaczyć, jak w życiu każdego z nas przejawiają się Boże dary. Nie jest to łatwe, ponieważ obecne czasy nie sprzyjają tego rodzaju zamiarom. Wciąż ktoś nas poucza, proponuje zyski i łapówki, nie wyłączając namów literatury i sztuki, abyśmy jak najprędzej wyrzucili z własnej wrażliwości Jezusa Zmartwychwstałego.

 

 

Oczywiście, wszyscy tworzący Kościół są słabi, lecz właśnie czas Zmartwychwstania jest najstosowniejszy, by ujrzeć siebie we właściwym świetle. Kamień wszakże został odsunięty. W grobie nie ma Chrystusa. To zarazem fakt historyczny i przedmiot wiary. Dziejowe jest świadectwo apostołów, którzy stwierdzili, że widzieli Chrystusa żywego już po śmierci krzyżowej. Zapewne zdołali ustalić zaledwie dwie sprawy: pusty grób i coś, czego nie można określić jako ukazanie się Chrystusa zmartwychwstałego, lecz pojawienie się kogoś, kto stanął przed nimi i w którym nie dostrzegli jeszcze żywego Jezusa. Gdyby Go natychmiast rozeznali, mielibyśmy do czynienia z przypadkiem ożywienia ciała zmarłego człowieka. Tymczasem Apostołowie stwierdzili najpierw czyjąś obecność, dla Magdaleny był to ogrodnik, dla pielgrzymów z Emaus – podróżny… i dopiero potem, przez akt wiary, ujrzeli w tym kimś tego, z którym wspólnie przeżyli trzy lata i którego byli uczniami.

Wówczas stało się coś dającego wielce do myślenia. Bezspornie, ale nie dla wszystkich. Niektórzy bowiem przekonują, że znaki świadczące o tajemnicy Zmartwychwstania (pusty grób, ukazywanie się Chrystusa) są kruche, gdyż niewiara działa na znaki w taki sposób, że pozbawia je znaczenia. Wiara natomiast chce rozjaśniać ich logikę oraz spójność. Niewierzący będzie patrzył na wydarzenia wielkanocne, jak na wymyśloną przez ludzi opowieść, a pojawianie się Chrystusa po Zmartwychwstaniu, określi mianem autosugestii lub zbiorowej halucynacji. Jedno pozostaje w tej kwestii ważne: jeżeli nie uznamy sensu jakiegoś faktu, łatwo się on dla nas rozmywa; nieznajomość sensu prowadzi do zatarcia się samego wydarzenia.

 

Znaki domagające się wiary

Niemniej jednak i ludzie wierzący niekiedy przyjmują, że pusty grób sam przez się stanowi dowód Zmartwychwstania, jak gdyby to, że Jezus ukazywał się po swoim Zmartwychwstaniu, unieważnia sam akt wiary. Gdyby tak było, musielibyśmy przyjąć, że Jezusowe zwycięstwo nad śmiercią podlega w pełni prawom zmysłów i historii. Taki Bóg byłby Bogiem wykreowanym przez człowiecze marzenia, podszyte pogańskim folklorem. Powiedzmy więc wyraźnie: Zmartwychwstanie nie może być baśniowym wydarzeniem pewnym dla naszych oczu, lecz należy je pojmować jako szereg znaków domagających się głębokiej wiary. Nie warto też wiązać go z określonym „obrazem świata”, gdyż wówczas musielibyśmy w sposób konieczny włączyć działanie Boga w ramy ziemskich rzeczywistości, które uzyskałyby wymiar absolutny.

Kiedy apostołowie rozpoznali Jezusa, On zwrócił ich myśli ku przyszłości, powierzając im zadanie: mają budować wspólnoty wiernych i rozszerzać ich granice. Poddawać się prowadzeniu przez Ducha Świętego. Bo rozkwit i rozrastanie się Kościoła są o wiele większym objawieniem się Jezusa zmartwychwstałego aniżeli Jego ukazywania się. Żeby jednak „to wszystko” przyjąć, musieli przeżyć trudne dni poprzedzające Wielkanoc: Ostatnią Wieczerzę, wzruszające obmycie nóg, przeszyte Jezusowym przeczuciem straszliwej śmierci i splątaną z owym domysłem nadzieją, że dążenie ku kresowi życia jest wzrastaniem ku szczęściu nieba, zdradę Judasza, zaparcie się Piotra, strach i niepewność w Wieczerniku.

Podobną drogę przemierzamy i my, obecnie, rozumiejąc, że Jezus uczynił coś absolutnie łaskawego i uszczęśliwiającego. Pozostawił światu zobowiązujący testament: Eucharystię, będącą bezkrwawym sakramentalnym powtórzeniem Jego ofiary. W latach 30. ubiegłego wieku ksiądz Henryk Kazimierowicz, wierny przyjaciel Witkacego, duszpasterz, pisarz, religioznawca i propagator psychoanalizy, zamęczony przez nazistów w sierpniu 1942 roku w zamku Hartheim w Alkoven koło Linzu, spełniającym wtedy już tylko rolę „pieca dla KL Dachau”, kategorycznie zaznaczył, że bez Eucharystii nie ma katolicyzmu. Kościół egzystuje dla Ciała Chrystusowego, mistycznego (wierni) i rzeczywistego (Eucharystia), a katolicka teoria i praktyka Eucharystii wyzwala i zadowala lepiej pęd życiowy człowieka aniżeli wszystkie odłamy protestantyzmu. I dodawał, w aurze nieco poetyckiej, że Eucharystia to pocałowanie się Bożej mądrości z przedziwną Miłością, jako arcydzieło Bożego znawstwa psychoanalitycznego. Wskazywał, że katolicy kochają ten sakrament, ponieważ dostrzegają w cierpieniu i wyniszczeniu Chrystusa samych siebie i dzięki temu nie odczuwają tak tragicznie dramatu osamotnienia. Obecność Chrystusa pod postaciami chleba i wina, i to obecność wciąż dostępna, sprawia, że zdobywają głęboką świadomość własnej wartości, przeżywając dumę z tak nieoczekiwanego wyróżnienia.

Uczniom Jezusa – podobnie, jak wielu współczesnym – nie było łatwo zaakceptować tę prawdę. Trzeba było wielkiej pracy ich ducha, aby mogli przyjąć, że powinni stale czuwać, oczekując nastania Królestwa pokoju. Że zakosztują wielu przeciwności, aż dojdą do źródła osobistej mocy: Jezusa, który jest blisko i który wymaga aktywności tu i teraz, nie zaś wpatrywania się w jakąś utopijną przyszłość. Trzeba tedy z miłości uczynić oręż jedności z Bogiem i z ludźmi. Tam, gdzie nie było miłości, Jezusowa miłość oddała siebie, siebie zasiała i z obumarłego ziarna zrodziła się miłość zbawcza. Przedtem jednak musiały nastąpić wydanie Mistrza w Ogrójcu, uwięzienie, proces, biczowanie, Golgota i śmierć.

 

 

Sakrament nadziei

Widzimy pusty grób Chrystusa. Dlaczego pusty? W Nim bowiem wszystko było ofiarą, dziełem miłości, dobrowolnym darem z siebie. Nasze groby nie są opustoszałe, gdyż jesteśmy grzesznikami. A jednak istnieje w nas prawdziwe życie, bo byliśmy w stanie obdarzyć kogoś miłością, podejmowaliśmy wysiłki prowadzące ku dobru, umieliśmy przebaczać i prosić o przebaczenie – oto część nas, która zmartwychwstaje. Nie sugerujmy też, że po śmierci pozostają wyłącznie zwłoki. Gdyby rzeczywiście tak było, nastąpiłoby piekło, czyli niekończące się upodobanie we własnym „ja”. Tymczasem nie wchłania nas kosmiczne koło odwiecznego ruchu, wchodzimy natomiast w nowy stan bycia, mogąc już rozpoznawać Boga w Jego chwale, kochając tak, jak On kocha. Nie będziemy kimś innym, będziemy sobą, którzy stali się inni. Przebóstwieni zobaczymy Boga, bezgranicznie rozradowani tym imponującym aktem poznawczym, wzmocnionym łaską miłości – sakramentem ukrzyżowanej nadziei.

 

ks. JAN SOCHOŃ

Galeria jednej fotografii (72)

Na ostatnim piętrze naszej kamienicy przy Dobrej, pod wieczór 22 czerwca, wybuchł pożar. Zawyły syreny. Nadjechały wozy strażackie. Z okna narożnego pokoju mam dwa ujęcia – ruch na skrzyżowaniu Dobrej/Jaracza. I – Ola w wykuszu tuli Filemona, obserwuje akcję na dole. Dwa następne są już z okna na półpiętrze klatki schodowej: drzewo na – wypełniającym się błyskawicznie, ciemnym i gęstym dymem – podwórku-studni. Zrobiłam je zbiegając z trzeciego piętra. Po ogłoszeniu ewakuacji ja złapałam torbę fotograficzną, Ola – Filemona, Albrecht – marynarkę i nasze dokumenty.

 

 

21 listopada 2024

ELŻBIETA LEMPP

 

Kilka zdań o pamięci i zapominaniu

Pod tlenem – 55 sonetów (XXXVII)

Sonet dziesiąty cyklu drugiego: maszyna naoliwiona, istnienie jednak – zaczarowane

 

Jerzemu, gdy wraca do życia – krok po kroku

 

Sonet powstał między 15 a 17 lutego 1922 roku w Muzot. I jest świetnym sonetem na czasy sztucznej inteligencji (czy – jak mówi się po ukraińsku – „sztucznego intelektu”, i chyba to formuła bardziej precyzyjna, gdyż inteligencja zakłada jednak komponent wrażliwości kogoś, kto żyje i umiera). W pierwszych dekadach XX stulecia zmagano się w Europie z mechanizacją życia. Maszyna zaczynała zastępować człowieka, rozwinęły się wielkomiejskie aglomeracje, masa ludzka stała się jednym z tworzyw fabrycznych. „Miasto – masa – maszyna”: świetnie rozpoznajemy to hasło awangardy konstruktywistycznej. Rilke nie był awangardzistą, choć bywał, jako symbolista i prekursor wielu przemian nadchodzącego wieku (wszak to z symbolizmu wyłoniły się i awangardy, i surrealizm, czasem jako dzieci wyrodne), wyjątkowo mocno świadom wielu zjawisk. Poeta upomina się o meta-fizykę, to, co w porządku języka i myślenia idzie „za fizyką”; to, co w porządku bytu jednak ją wyprzedza: dlatego w trzeciej strofie mówi o zaczarowaniu istnienia, (a nie odczarowaniu, o którym już wtedy mówili inni), dlatego w strofie czwartej przywołuje muzykę, w domyśle: muzykę sfer – zasadę kosmosu. Nie demonizuje przy tym maszyny, jej bez-duszność, brak duszy – opisuje rzeczowo.

W liście do Dietera Bassermanna z 29 kwietnia 1926 roku poeta wykłada zasadniczą myśl czytanego tu sonetu, a definiując charakter wieku, w jakim przyszło mu żyć, pisze: „Die Maschine aus dem Bereich des Sensationellen und Anspruchsvollen fort, mehr und mehr in ein Gebiet zu rücken, wo sie, auf ihre so besondere Weise, dienlich und dienend wird, (eine Kontrolle viel mehr, als eine Darstellung–): das dürfte endliche Besinnung jenes «Fortschritts» sein, der jetzt, verwöhnt und unbesonnen, das ihm Konträste überwältigt”. Rilke marzył zatem i wyobrażał sobie, że poetyckim gestem da się przekierować maszynę – jako zjawisko, jako fenomen – ku służbie człowiekowi, że można nadać sens jej istnieniu służebnemu, że nie odmieni ona i nie zdominuje swego wynalazcy. Rilke miał nadzieję, że maszyna to tylko mechanizm – pomocny, specyficzny. Rilke próbował wstrzymać – poetyckim słowem, a co najważniejsze – takim właśnie namysłem, ciemną stronę procesu mechanizacji życia i umierania. (Co było dalej, wiemy, niestety, my mieszkańcy XX i XXI wieku…).

A oto polskie przekłady, do których chciałabym się odnieść:

 

Alfred Kowalkowski:

 

Wszystkiemu, co mamy, zagraża maszyna, gdy cała –

miast w posłuszeństwie – śmie w duszach istnieć wśród nas.

Aby już nie jaśniała dłoń pięknym wahaniem wspaniała,

do odważniejszych budowli twardszy przycina głaz.

 

Nigdy wyprzedzić się nie da, żebyśmy odeszli w zadumie,

żeby choć raz należała do siebie w cichej fabryce wśród krat.

Ona – to życie. I sądzi, że lepiej niż my je rozumie,

kiedy z tym samym uczuciem tworzy i niszczy ład.

 

Lecz byt jeszcze dla nas jest zaczarowany. W tysiącu

miejsc jest początkiem. Igraniem z czystymi siłami,

których nie ujmie nikt, kto w zdumieniu nie ukląkł milcząco.

 

Dla niewypowiedzialnych spraw jeszcze słów lekkich brak…

A muzyka, nowa bez przerwy, kamienie drżące na kamień

w nieużytecznej piętrzy przestrzeni, najwyższy budując gmach.

 

 

Mieczysław Jastrun:

 

Każdej zdobyczy zagraża maszyna, póki wciąż jeszcze

ośmiela się w duchu być, zamiast w posłuchu mieć trwanie.

By nie jaśniały już ręce w namyśle piękniejsze,

do surowszej budowy tępiej przycina kamień.

 

Nigdzie się nie opóźnia, nie uciec przed nią, ni skryć,

nie dość jej lśnić oliwą w cichej fabrycznej hali.

Sama jest życiem – i myśli, że najlepiej zna życie,

ona, co równie stanowczo rozrządza, tworzy, w gruz wali.

 

Ale jeszcze istnienie czaruje nas prawdziwie,

w stu miejscach jest jeszcze początek. Gra czystych sił się mieni,

których nie dotknie nikt, kto nie klęka w podziwie.

 

Jeszcze z niedowysłowienia najlżejszy ulatnia się ton…

I muzyka wiecznie nowa z rozdygotanych kamieni

Buduje w jałowej pustce swój ubóstwiony dom.

 

Bernard Antochewicz:

 

Wszelkiej zdobyczy zagraża maszyna, dopóki

śmie rządzić duchem, miast wejść w posłuszeństwa karby.

By nie jaśniało piękniej wahanie ręki wysmukłej,

dla planowanej budowy sztywniej przecina kamień.

 

Nigdzie też nie odstaje, byśmy choć raz jej uciekli,

by oliwiąc się w cichej fabryce, własne miała mury.

Ona jest życiem, – i sądzi, że sama umie najlepiej,

która jednako stanowczo dzieli, tworzy i burzy.

 

Lecz jeszcze nas oczarowuje przebieg naszego życia;

w stu miejscach jest jeszcze Początek. Gra czystych sił,

których nie dotknie nikt, kto nie klęczy i nie podziwia.

 

Jeszcze gasną cicho słowa przed Niewyrażalnym.

A muzyka, wciąż nowa, z dygocących kamiennych brył,

w miejscu bezużytecznym wznosi swój dom ubóstwiany.

 

Adam Pomorski:

 

Wszelki nasz tytuł podważa maszyna, co w duchu,

a nie w posłuchu dochodzić swego śmie na nas prawa.

Aby wahaniem swym piękna dłoń nie świetniała w bezruchu,

ona do prędkiej budowy drętwo kamienie przykrawa.

 

W cichej fabryce władna, namaszczona oliwą,

nie da się ubiec ni razu, żebyśmy się jej wymknęli.

Życia się sobie wydaje znawczynią wnikliwą,

równie więc prędko je w sobie niszczy i mnoży, i dzieli.

 

A dla nas bycie i dziś to praktyki, czary;

źródło, co tryska w stu miejscach. Gra sił widmowa,

w którą nie wnikną ci, co wprzód nie klękną, zdumieni.

 

Na to, co niewysłowne, kruche schodzą nam słowa…

Wciąż nowa muzyka z drżących podźwiga kamieni

swój przebóstwiony dom nad pustki płone [1] obszary.

 

Andrzej Lam:

 

Każdej zdobyczy zagraża maszyna, jak długo

waży się istnieć w duchu zamiast w posłuszeństwie.

By czuła ręka mistrza nie pyszniła się próżno,

do swej budowy przycina surowiej kamienie.

 

Nigdy się nie spóźnia, byśmy się jej nie wymknęli,

w fabryce się maści oliwą, z samolubstwa i pychy.

Sama jest życiem, – sądzi, że wszystko robi najlepiej,

z jednakową pewnością rozrządza, tworzy i niszczy.

 

Lecz jeszcze w nas istnieje byt zaczarowany;

w stu miejscach trwa początek. Gra czystych sił się mieści,

których nikt dotknąć nie śmie, kto nie klęknie zdumiony.

 

Wciąż płyną słowa, co czują świat niewyrażalny…

I ciągle nowa muzyka z kamieni drżących wznosi

swój przebóstwiony dom w bezużytecznej przestrzeni.

 

Jak czytają tłumacze? – bardzo różnie i jednocześnie zupełnie tak samo. Odwzorowanie istoty sonetu, zasadniczego poetyckiego przekazu, odbywa się identycznie: w pierwszej strofie mowa o maszynie, która wymyka się nadzorowi człowieka i która nie potrafi się (jak on) wahać; druga zwrotka to kwintesencja opowieści o trybach działania i bezduszności (braku, nieistnieniu duszy) u maszyny / machiny, która jednakowo „rozrządza, tworzy i niszczy” (tak u Lama) – po ośmiu wersach sonetu wiadomo, jak Rilke postrzega bohaterkę swego poetyckiego namysłu; w części refleksyjnej – strofa trzecia wprowadza myśl o bycie wciąż dla nas zaczarowanym i wciąż żywym źródle / początku, wciąż istniejącym potencjale świata (tu – przez podwójną negację, pisząc, że nie dozna tego nikt, kto nie uklęknie w zachwycie / zdumieniu – poeta wprowadza temat sacrum); wreszcie – czwarta zwrotka daje obraz wypowiedzianego, muzycznie harmonijnego domu, czy raczej jego archetypicznego, mitycznego wyobrażenia. Są też raczej polscy tłumacze zgodni w tym, co można by nazwać ośrodkiem semantycznym strofy: w strofie pierwszej, u wszystkich (prócz Pomorskiego, który wybiera nie od razu czytelną omownię „Wszelki nasz tytuł podważa maszyna”, co zresztą odbiera prostemu przekazowi oryginału pożądaną wyrazistość) maszyna „zagraża” człowiekowi; w drugiej strofie pojawiają się różne propozycje spolszczenia prostej i mocnej konstatacji, dotyczącej maszyny: „Sie ist das Leben” – „Ona – to życie” (Kowalkowski), „Sama jest życiem” (Jastrun, Lam), „Ona jest życiem” (Antochewicz) – jedynie Pomorski, który cały ten sonet potraktował w swym przekładzie (nie wiedzieć, dlaczego) peryfrastycznie, decyduje się na całowersową frazę amplifikowaną: „Życia się sobie wydaje znawczynią wnikliwą”; frazę, jaka otwiera trzecią zwrotkę (a jest to jedna z piękniejszych uwertur Rilkeańskich) – „Aber noch ist und das Dasein verzaubert” – tłumaczy Kowalkowski: „Lecz byt jeszcze dla nas jest zaczarowany” (w stronie biernej, właściwej dla niemczyzny, w polszczyźnie brzmiącej mniej naturalnie), lepiej – Jastrun: „Ale jeszcze istnienie czaruje nas prawdziwie”, nieco zbyt rozwlekle, z amplifikacjami (zapis oryginału ma prawie aforystyczną zwięzłość) – Antochewicz: „Lecz jeszcze nas oczarowuje przebieg naszego życia”, i z próbą własnej interpretacji – Lam: „Lecz jeszcze w nas istnieje byt zaczarowany” – i znów w zupełnie innej poetyce, odległej od oryginału – Pomorski: „A dla nas bycie i dziś to praktyki, czary”; w zwrotce ostatniej wyzwaniem translacyjnym staje się „vergöttlichtes Haus”, co Jastrun i Antochewicz spolszczają podobnie (odpowiednio jako: „ubóstwiony dom” i „dom ubóstwiany”), Pomorski i Lam – „przebóstwiony dom”, zaś Kowalkowski – „najwyższy […] gmach” (i to propozycja chyba najmniej udana).

Sonet jest czytelny, jego przesłania trudno nie pojąć, raczej niezależnie od przekładu. Gdy mowa jednak o urodzie wiersza w poszczególnych tłumaczeniach (wobec oryginału), widziałabym różnice. Uroda wiersza i nasilenie sensu idą wszak u Rilkego w parze – tak czytam jego zamysł w tym sonecie.

Rilke nie mówi (albo nie mówi tylko): „budować, mieszkać, myśleć”. Rilke powiada: „żyć, doznawać, doświadczać”. Upomina się o sacrum minimalne, o dawkę metafizycznego tlenu, koniecznego do istnienia, o łyk esencji, która zasili egzystencję. Ludzką – rzecz jasna, gdyż maszynie potrzeba jedynie dobrego naoliwienia.

KATARZYNA KUCZYŃSKA-KOSCHANY

[1] Tu użycie słowa dawnego – celne.

Yellowstone

Mniejsze listy (4)

Nie tak długo po zmianie ustrojowej zgorszył Mrożek czytelników tygodnika „Polityka”. Zbliżała się połowa lat dziewięćdziesiątych, periodyk rozesłał ankietę, w której zapytał wybranych adresatów, przebywających od dłuższego lub mniej długiego czasu za granicą, o ich ewentualny powrót do kraju. Mrożek wahał się, czy odpowiadać; zdecydowawszy się napisał istotny i piękny esej, wyjaśniając, dlaczego planuje pozostać w Meksyku. Pojawiła się tam – zbyt mało dotąd rozważana, jeśli w ogóle – kwestia emigracji pisarza z Europy. Wiadomo, że wkrótce sytuacja w Meksyku stała się na tyle groźna, że państwo Mrożkowie wrócili jednak na Stary Kontynent, przenosząc się najpierw do Krakowa, później do Nicei. Nie (by tak rzec) krytyczne porzucenie Europy zbulwersowało odbiorców, poczuli się natomiast dotknięci problematyką chama.

„Jego definicją jest arogancja, absolutna pewność, że mu się wszystko należy, a nic go nie obowiązuje, więc wszystko należy mu się za nic. Nie szanuje cudzej egzystencji, ponieważ uważa, że świat został stworzony tylko po to, żeby mógł zaistnieć on i żadnej zagadki bytu wobec tego nie ma. Cham wie wszystko, wie wszystko najlepiej i nie musi się dowiadywać niczego. […] Dopiero komunizm wyzwolił chama. Zniszczył społeczeństwo, które go kontrolowało i zastąpił je państwem, które nic nie miało przeciwko chamowi. […] Komunizm odszedł, cham pozostał. […] A dlaczego miałby odejść? Teraz dopiero nastał jego czas. Bo tymczasem wiele się na świecie zmieniło” („Polityka” 1994 nr 15, s. 14).

Pisarz wyraźnie przy tym podkreślił, iż nie uważa chama za synonim chłopa. Skąd zatem obruszenie czytającej publiczności? Nie przypominam sobie próby wyraźnej, konkretnej polemiki (będę wdzięczny za korektę luk pamięci), tylko takie pokątne, że nie wypada, że Mrożek przesadził, że nie powinien… Może niedokładna lektura powodowała, że odzywały się zastarzałe uprzedzenia odbiorców? A nie były to jeszcze czasy ani nowej fazy chłopomanii (nazywanej zwrotem ludowym), ani coraz pozytywniejszego obrazu Polski Ludowej (który z upływem lat nie przestaje się rozjaśniać).

W antropologicznych rozpoznaniach jest Mrożek konsekwentny. Cofnijmy się zrazu o dwie dekady od odpowiedzi na ankietę, później zaś dwukrotnie o jedno mniej więcej dziesięciolecie. Tak tedy w dziennikowym zapisie z 25 lipca 1973 zaniepokoiły Mrożka śmiechy na widowni, usłyszane w kinie i na przedstawieniu baletowym. „Wielki chichot niedorostków toczy się przez świat. […] Może drwi się tylko z tego, co martwe? Jeżeli niedorostki chichocą z kultury, a dorośli skwapliwie im basują, to może dlatego, że kultura rzeczywiście jest martwa?”. Owszem, odniósł się Mrożek do swojej dawniejszej roli parodysty czy prześmiewcy, uznając, że ani tamte jego ironie, ani współczesne (wtedy, w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych) przedsięwzięcia demistyfikacyjne nie posiadają blasfemicznej wagi. Odróżniłbym przecież dzieła pisarza i rysownika od uprawianych później przez wielu innych „parodii koncertu, belcanta, celebracji, kultury”, niemniej zostawiam to na inną okazję. Wracam do kategorii antropologicznej. Konstatuje Mrożek: „To wszystko ma charakter koszmaru. Najpierw wojna, skończyła się i już wierzyłem, że się skończyła. Potem Polska. Uciekłem i już wierzyłem, że uciekłem. Nieprawda. Dogoniło mnie. Wojna, Polska, tow. Lenin, dogonił mnie cham. O zemsto «dozorcy domowego». Łudziłem się, że uciekając z Polski, zostawię cię za sobą. Znalazłem się twarzą w twarz z chamem, gorzej tym razem, bo ten cham był umiejscowiony, określony. Tutaj cham wtargnął wszędzie, zamienił się we wszechobecną substancję i esencję obyczaju, stylu, języka, wszystkiego. Po co ja więc uciekłem? Co dalej? Co ja tam zrobię? Niewątpliwie, trzeba jakoś, jak to się mówi, ustosunkować się”.

W końcówce Mrożek ironizuje, przywołując w cudzym a potocznym stylu częsty model wysłowienia i mentalności, podporządkowujących jednostkę mniemaniom ogólnym. Ustosunkować się, czyli wyrobić sobie własny sąd. Bezokolicznik kryje jeszcze dodatkowe, i już zgoła niepożądane znaczenie: postarać się o odpowiednie stosunki w obiegu społecznym. Taki sens okazuje się już rozpaczliwym szyderstwem. Pozostańmy jeszcze przy pierwszym znaczeniu. Mieć więc własną opinię, nawet ją ogłosić – cóż z tego, gdy w nieustannym procesie chamiejącej równości uzna się ją za tyle wartą, co opinie innych. No i pozostanie wyłącznie w języku, bez wpływu na społeczną rzeczywistość. Przedstawiony w odpowiedzi dla „Polityki” problem chama uniwersalnego okazuje się wcześniejszy. I jeszcze wcześniejszy.

W długim liście z 18 kwietnia 1964 Jan Błoński pisał Mrożkowi o rozmowie na temat jego twórczości, mówił zaś z Jerzym Kwiatkowskim. „I on powiada tak: nigdy nie pisałem o Mrożku, bo nie chciałem kłamać, a widzę, że tak w gruncie rzeczy, to jest on nie tyle antyustrojowy, ile po prostu antyludowy, on nie cierpi ludu”. Czyżby Kwiatkowski zapomniał, że w 1957 ogłosił w „Życiu Literackim” znakomitą recenzję Słonia, w której, najprawdopodobniej jako pierwszy, porównał celnie Mrożka z Kafką? (A w ogóle Kwiatkowski zatroskany w 1964 o klasę ludową, z tego się robi jakaś wsteczna ironia historii, jeśli zważyć, jak modne jest to pojęcie dzisiaj). Mrożek, datując epicką epistolarną odpowiedź na 25 kwietnia – 7 maja tamtego roku, przyznał Kwiatkowskiemu rację, proponując bardziej złożone rozumienie pojęcia, którym posłużył się krytyk. A zatem „już lepiej będzie zamiast «lud» powiedzieć «masa», masa rozpętana, która nie uznaje żadnych obowiązków i domaga się wszystkich praw (to już oczywiście czysty Ortega y Gasset, ale co ja na to poradzę, ostre objawy nienawiści do masy odczułem jeszcze, zanim słyszałem o istnieniu Ortegi), rozpasana, ekspansywna, przekonana, że należy się jej wszystko za nic. Zjawisko ogólnoświatowe […]”.

 

 

W 1951 zatem reporter Mrożek najpewniej nie czytał jeszcze Buntu mas. Jako etatowy pracownik redakcji „Dziennika Polskiego”, publikował tam artykuły potwierdzające ówczesną ideologię (aczkolwiek da się w nich znaleźć miejsca, które można interpretować jako świadectwa niejednoznaczności autorskich intencji). Ale pisał też rzeczy krótsze, manifestujące właśnie intensywną niechęć do masy ludowej. Może i trochę dziwne, że takie teksty mogły się w socrealizmie ukazywać; chyba zwierzchnicy wraz z cenzorami uznawali, że ogólnie chodzi o wychowanie społeczeństwa socjalistycznego i piętnowanie międzywojennych pozostałości. A szczegółom zbytnio się nie przyglądali. I dobrze. W numerze z 17 stycznia, na ostatniej stronie gazety w rubryce „Szpilki” (tworzyli ją różni autorzy), ukazał się tekścik A który wypije – tego się nie bije, sygnowany Mroż, to jeden z kryptonimów używanych przez Mrożka. Przepisuję w całości (dwie następne publikacje również, zachowując oryginalną interpunkcję): „Jesteśmy narodem towarzyskim i miłującym bliźniego swego. Nie wszystkich jednak miłujemy jednakowo, niektórych bardziej. Oto przykład:

Czas akcji obojętny. Miejsce – wóz tramwajowy. Wsiada pasażer. Zresztą nie czyni tego po raz pierwszy, bo już uprzednio w-siadał wprost na trotuarze, czasem także leżał. Powodem było daleko idące obezwładnienie zmysłu równowagi przez nadużycie napojów wyskokowych.

Wesoły pan z miejsca staje na nodze drugiemu pasażerowi, następnie szarmanckim ruchem opiera się na kapeluszu jakiejś staruszki. Ponieważ staruszka właśnie nosi kapelusz na głowie, więc reaguje zrozumiałą uwagą, w grzecznych słowach podkreślającą niewłaściwość podobnego zachowania się w publicznym miejscu.

Chcecie usłyszeć teraz uwagi współpasażerów?

Proszę:

– Co z tego, że pijany, wolno mu! (Z zazdrością).

– Swój chłop. Każdemu się zdarzy. (Z uznaniem).

– Młodość musi się wyszumieć! (Filozoficzno-dowcipnie).

– Ta się odzywa, bo jej żal! (Dowcipnie).

W tramwaju wytworzyła się serdeczna wprost atmosfera. Popił, bo popił, ale jaki za to sympatyczny! Z takim trzeba pomalutku, z takim trzeba jak z ptaszyną…

Nieprawda! Z takim trzeba w myśl przepisów MKE zabraniających przewozu osób nietrzeźwych. Z takim trzeba w ramach akcji przeciwalkoholwej.

Dlaczego pijani do nieprzytomności cieszą się tkliwą sympatią niektórych przechodniów? Jak długo to jeszcze potrwa? O ile odpowiedź na pierwsze pytanie jest łatwiejsza, o tyle na drugie – bardziej istotna”.

Autor nie tyle krytykuje zachowanie pijaka (co oczywiste), ile zastanawia się nad przyzwalająca reakcją współpasażerów tramwajowych. Owszem, urzędowo odwołuje się do regulaminu, bardziej go jednak zajmuje społeczna mentalność. Tekst zgrabnie napisany, z ironicznym przywołaniem religijnego przykazania, z próbą neologizmu („w-siadał” – za pierwszym razem wsiadanie się nie udało, skończyło się lądowaniem na chodniku). Jasne, czytam ten drobiazg z perspektywy późniejszych dokonań pisarza, niemniej da się uznać takie publikacje Mrożka za nawiązanie do popularnych w XIX wieku szkiców fizjologicznych.

 

 

6 lutego 1951 Mroż. (tak, tym razem z kropką) napisał Jest wyjście!, rzecz o masie w domu handlowym: „Po kręconych, niezbyt szerokich schodach wije się tłum. Jedni wstępują, drudzy zstępują. Wszyscy zgodnie następują dobie nawzajem na nogi; tłoczą się. Wskutek przeciwnych kierunków tych wędrówek, powstaje ścisk i niekiedy nawoływania. Są to schody w PDT przy ul. Anny.

Drzewiej bywało, że przy schodach stał woźny, który uprzejmie zwracał uwagę: tędy jest wejście, a wyjście – tam!

Istotnie. Druga klatka schodowa (ta od ul. Anny) jest prawie pusta. Wychodzą tamtędy tylko wtajemniczeni lub wiedzeni instynktem. Bo trudno przypuścić, żeby ktoś, kto wie, którędy się wychodzi, znajdował przyjemność w przepychaniu się przez owe tragiczne schody. Chyba, że…

Chyba, że jest to człowiek, po którym można się wszystkiego spodziewać. Takich można spotkać w dniach wzmożonego ruchu przed kasą np. na II piętrze, gdzie czasem formuje się olbrzymia kolejka. (Wpłacanie należności trwa dokładnie 32 minuty). Tacy wzgardliwie pomijają kolejkę, dyskretnie doczepiają się do okienka. Bardzo trudno ich stamtąd odczepić. Dziwne. Niby nie ryją, niby nie chrząkają… a jednak – jakieś reminiscencje świata zwierzęcego”.

W Krakowie nie ma (nie było też wtedy, o ile wiem) ulicy Anny, tylko Świętej Anny. Dwukrotna dekanonizacja postaci jest niewątpliwie efektem motywowanej ideologicznie oficjalną antyreligijną i antykościelną obsesją. Zastanawia użycie przez Mrożka prościutkiego archaizmu „drzewiej” przy wspomnieniu uprzejmego woźnego – był on tam rzeczywiście w okresie po otwarciu krakowskiego PDT-u, czy też autor odsyła do (może wyobrażonych) przedwojennych czasów? Niedługo w Półpancerzach praktycznych pojawi się subiekt, też przecież niesocjalistyczny zawód.

A 10 marca 1951 ogłosił Mroż. Głąby w śródmieściu: „Mowa o głąbach kapuścianych. Gdy jesienią idziemy przez pola, widzimy całe zagony kapuścianych głów.

Jednak, aby zobaczyć taki zagon głąbów niepotrzebna jest koniecznie jesień ani pole. Wystarczy w sobotę po południu pójść do Klubu Międzynarodowej Książki i Prasy przy ul. Jagiellońskiej. Kogo tam spodziewamy się spotkać? Obywateli obojga płci i różnego wieku, którzy w skupieniu zajmują się lekturą.

Kogo spotykamy? Tak zwanych «facetów». W tych sobotnich i wieczornych godzinach Klub jest okupowany przez «facetów» o fryzurach «hydraulicznych» (ondulacja wodna), manierach nad wyraz swoistych, dających się wyrazić mottem: «Czy widzieliście kiedy takiego przystojnego Tarzana jak ja? I w ogóle zejdźcie mi z drogi, bo mogę wam napluć do kapelusza!»

Nie trzeba dodawać, że tych milordów nie interesuje lektura. Zachowują się – powiedzmy – żywo, zajmują większość stolików, czyniąc sobie z klubu bazę wypadową na pobliski deptak czy bekowisko, uniemożliwiając niejednokrotnie normalnym ludziom zajęcie miejsca i przeczytanie książki lub gazety, pomimo, że podobno w tym celu został tak pięknie i kosztownie wyposażony Klub Książki”.

Mrożek nie eufemizuje odrazy, bez większego ryzyka można założyć, iż natchnęła go raczej muza negatywna: takie właśnie emocje widoczne są w tekście upominającym się o funkcjonowanie publicznej instytucji zgodnie z jej przeznaczeniem. Zgoda, autor współczuł niewątpliwie czytelnikom, a raczej niedoszłym czytelnikom, którym lektura została praktycznie uniemożliwiona, wpierw jednak musiały go oburzyć plebejskie praktyki. Warto zauważyć, że Mrożek w 1951 skończył dwadzieścia jeden lat, lecz nie młodość dochodzi do głosu w przytoczonych szkicach fizjologicznych. Prawda, stały za dziennikarzem autorytet gazety, a także socrealistyczna pedagogika; po wielu latach najistotniejsza jednak w tych tekstach okazuje się dezolacja antropologa.

ADAM POPRAWA

 

Andrzej Stanisław Kowalczyk „Inna literatura polska”

Drogi Panie Redaktorze,

Jan Zieliński w swoim dzienniku Spod powieki (S) w zapisie z 20 lutego odnotowuje wydanie w ossolińskiej Bibliotece Narodowej tomu Opowieści chasydzkich i uwydatnia szczegół, na który być może nie każdy czytelnik zwróci uwagę: „Antologia nosi numer BN I 347. Oznacza to, że antologia opowiadań, tłumaczonych w znakomitej większości z hebrajskiego, ukazała się w serii pierwszej, obejmującej z założenia «wzorowe wydania najcelniejszych utworów literatury polskiej», a nie w serii drugiej, przeznaczonej dla takichż utworów literatury obcej. Jest to decyzja odważna, nieoczywista, tym bardziej godna podkreślenia”.

Przyszło mi na myśl, że mamy w naszej literaturze opowieści chasydzkie nie tylko po hebrajsku, ale i po polsku. Kilka napisał Stanisław Vincenz. Chciałbym przypomnieć jedną z nich, bo wiąże się z poczynionym przez Jana Zielińskiego spostrzeżeniem. W eseju pt. Qu’une larme dans l’océan nawiązującym do powieści Manèsa Sperbera pod takim tytułem Vincenz wspomina lata II wojny światowej i zawarte wówczas przyjaźnie: „W czasie uchodźczego pobytu na Węgrzech poznałem młodego chasyda rodem z Węgier i tam zamieszkałego, który spędził kilka lat w szkole rabinackiej w Polsce, u znanego rabina Rokacha w Bełzie. Widywaliśmy się w warunkach bardzo różnych, najpierw podczas dwukrotnego przekraczania granicy i znów, po kilku latach, podczas okupacji Węgier przez Niemców w roku 1944. Wówczas już mój znajomy nie miał domu, bo jego rodzinę w większości deportowano do Oświęcimia, a on ukrywał się w Budapeszcie i przetrwał Niemców jako polski uchodźca. Według nowej «aryjskiej» legitymacji nazywał się Stanisław Zięba. Zięba miał w sobie coś wspólnego z młodym poetą muzykiem z Sędziów Wyspiańskiego, zarówno w zewnętrznym wyglądzie, jako też w ruchach i reakcjach, tak mi się wówczas wydawało. Nie opuszczała go naiwna ufność w hierarchię duchową, że światem kierują siły duchowe i że «ci inni» dobrze o tym wiedzą. Wobec zarzutów, że ci inni mają przynajmniej na razie coś do gadania, twarz jego przybierała uśmiech dyskretnej ironii czy raczej zakłopotanej, a przebaczającej wiedzy. Był śliczny, jego szafirowe oczy gorzały życzliwością chętną i dzielną. Mimo lat z górą dwudziestu ruchy jego były chyże i zgrabne jak u wyrostka. Wyskakiwał i wskakiwał do pociągu i do tramwaju w biegu i może ta zgrabność, już przez wrażenie niewymuszonej swobody, ocaliła go od licznych obław policyjnych skuteczniej jeszcze niż legitymacja «aryjska». W czasie przymusowego pobytu w Budapeszcie «odkrył» piłkę nożną, miał z tego sporo uciechy. Mieszkaliśmy na wsi nad Dunajem, czterdzieści kilometrów od Budapesztu, i Zięba, mimo ówczesnych niemałych trudności komunikacyjnych, odwiedzał nas dość często. Mówił po węgiersku dobrze, po polsku chętnie, z niezbyt wielkim zasobem słów, lecz bez błędów. W towarzystwie Polaków czuł się widocznie dobrze, miał z Polski niezapomniane wspomnienia. Dotyczyły one zresztą wyłącznie rabina z Bełza i jego adeptów, których grono w opowiadaniach Zięby ukazywało się jako rodzaj entuzjastycznego zespołu klasztornego. Choć mistrz rzadko ukazywał się uczniom, przecież ilekroć oddalił się na krótko z Bełza, uczniowie, nie wiedząc nawet, że wyjechał, czuli, że oddalił się od nich, stawali się smutni, nie mogąc skupić się tak i modlić się, jak wtedy, kiedy czuli jego bliskość. Wbrew temu, co się czasem myśli o uczniach rabinackich, Zięba wcale nie był zamknięty przed dopływem obcych prądów duchowych i intelektualnych. Miał szczere zainteresowanie dla nieznanych mu postaw myślowych, dla obcych obyczajów, symbolów i dogmatów. Tylko pomysł, jakoby Ziemia obracała się dokoła Słońca, nie odpowiadał mu. Jego dziewczęce usta ściskały się ironicznie. Wiedział pozytywnie z Talmudu, jak sprawy się mają, przyrzekł zresztą, że wytłumaczy mi to jeszcze z religijnego punktu widzenia. Nie dopytując się więcej, przypomniałem sobie wędrówkę Dantego po sferach niebiańskich i uzmysłowiłem niebezpieczeństwo, gdyby tych sfer zbrakło.

 

 

 Wojna przybliżyła się. Gdy Rosjanie osaczyli i wzięli szturmem Budapeszt, a przejście ze wsi do wsi stało się niemożliwe, straciliśmy kontakty. Dopiero znacznie później dowiedzieliśmy się, że Zięba przeżył zawieruchę wojenną, potem już nie wiedzieliśmy, co z nim się dzieje. Święta Bożego Narodzenia 1945 roku zastały nas w tej samej wsi nad Dunajem. Nie mogliśmy się ruszyć, nie był to czas wesoły, nie wiedzieliśmy, co się dzieje z naszymi najbliższymi rozsianymi po świecie; wobec ciągłego spadku waluty sytuacja pieniężna i żywnościowa stała się bardzo trudna. Dla nabycia w drodze wymiany kukurydzy, tłuszczu i opału trzeba było sięgać do zapasów garderoby uchodźczej. Dobrze przynajmniej, że na Wigilię dom nad Dunajem był jako tako ogrzany, że był barszcz z chlebem, kluski z makiem i choinka ze świeczkami. Wieczorem usłyszeliśmy pukanie do drzwi i nieoczekiwanie ukazał się w nich Zięba obładowany plecakiem. Zdążył w międzyczasie dotrzeć jakoś do granicy szwajcarskiej, a potem wrócić przez Austrię i Czechosłowację. Przywiózł nam na Wigilię zapasy żywnościowe i dawno niewidziane smakołyki w różnych konserwach. Nasza radość była podwójna, nawet potrójna. Ponieważ w tym roku Wigilia przypadła w sobotę, zapytałem Ziębę: «W sobotę koleją i z plecakiem? Taki chasyd z pana?».

Zięba uśmiechnął się: «Właśnie tak. Chasyd ma nie zapominać o przyjaciołach, ma ich cieszyć. Te drobiazgi po to, aby wam było weselej na święta». „Ależ pan krzywdzi rodzinę» – powiedziałem. «Rozdzieliłem równo między nich i was» – uspokajał Zięba. Był pierwszy raz na polskiej Wigilii, prócz niego przyszli jeszcze dwaj żołnierze Polacy z armii sowieckiej. Dopytywał o znaczenie drzewka, maku i kolędy, po czym opowiadał nam o swoich przeżyciach z ostatnich miesięcy. W tym okresie było wiele możliwości zarobku z czarnego rynku i znajomi wciągali Ziębę w interesy. «Ależ to nudne, wszystko na jedno kopyto» – mówił. Dowiedzieliśmy się w dalszym ciągu, że Zięba w czasie ukrywania się i podczas oblężenia Budapesztu namiętnie oddawał się lekturze. «Najwięcej mnie pociąga literatura rosyjska i literatura polska, rosyjska – Dostojewski i Tołstoj to sprawy ludzkie, a polska to sprawy religijne». «A któreż to dzieła z literatury polskiej?» – zapytałem. Zięba wyliczał bez zająknienia: «Wielki Magid, słowa samego Baal Szem Towa, Mendel z Witebska, Nachman z Bracławia i inni».

Wiedziałem znacznie mniej niż Zięba o tej gałęzi «polskiej» literatury, ale czułem, że to prawda. Już powierzchownie z nią obeznanego zastanawia nie tylko wpływ krajobrazu, przyrody, także przenikanie pieśni i melodii ludowych, interpretowanych symbolicznie, nie mówiąc o zasadniczej sytuacji dziejowej, że chasydyzm powstał i rozpowszechnił się na ziemiach Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Osobiście wydaje mi się, że ta literatura jest jeszcze jakoś inaczej polska. Sytuacja jest taka, że opinia ta już nie zagraża ani «zażydzeniem» polskiej umysłowości, od dawna zresztą zażydzonej, ani też nieprawnym przywłaszczeniem sobie skarbu należącego do narodu żydowskiego. Mickiewicz i Norwid, a zapewne i inni proroczo zrozumieli potencjał wspólnoty między oboma grupami, wspólnoty, która nigdy nie obudziła się, nie dojrzała do uświadomienia. A Wyspiański nie mniej proroczo, choć realistycznie przedstawia nam w Sędziach stan faktyczny: dwie tragedie obok siebie, uwikłane jedna w drugą, a jedna drugiej obca”.

Dodajmy przypis filologiczny: Słowo „zażydzać” pochodzi ze słownika nacjonalistów polskich nieustannie bijących na alarm z powodu rzekomego zagrożenia Polski, w szczególności jej kultury i gospodarki, przez Żydów. Ponieważ dla Vincenza relacje z kulturą żydowską wzbogacały kulturę polską (i na odwrót), były one ze wszech miar pożądane. Zażydzenie traciło pod piórem autora Na wysokiej połoninie endecką konotację ujemną i zyskiwało zdecydowanie dodatnią.

Esej Qu’une larme dans l’océan wejdzie do trzytomowej edycji Esejów zebranych Stanisława Vincenza, która ukaże się w roku bieżącym.

Zechce Pan przyjąć, Panie Redaktorze, wyrazy szacunku,

ANDRZEJ STANISŁAW KOWALCZYK

 

Flamenco

 

Pewnego dnia poszedłem do kina na Carmen Carlosa Saury. Był to ciężki, zły dzień, czułem się jak więzień, więzień moich własnych zmartwień i niepokojów. Schroniłem się w kinie, ponieważ liczyłem na to, że, być może, uda mi się – jak to się już czasem zdarzało – pewna operacja, dosyć skomplikowana. Ale nie chcę uprzedzać biegu wypadków.