Czy można stać się kimś innym? Czyli zmienić: datę urodzenia, nazwisko, pochodzenie, przynależność? Oczywiście takie kamuflaże były stosowane podczas okupacji, wówczas zwłaszcza, gdy służyły działalności konspiracyjnej oraz przetrwaniu. I drugie pytanie: czy można całkowicie odciąć się od swojej przeszłości i starać się zapomnieć o niej? To również się zdarzało, zwłaszcza wśród Polaków żydowskiego pochodzenia, dla których trauma Zagłady była trudna do udźwignięcia. Opisany przez Remigiusza Grzelę przypadek jest wszakże wyjątkowy. Bohaterka jego książki nie tylko zmieniła swoją tożsamość, także narodową, ale ponadto całkowicie przekreśliła całą swoją heroiczną przeszłość i przestała się do niej przyznawać do tego stopnia, że udawała, że nie rozpoznaje dawnych towarzyszy broni i konsekwentnie, do końca życia, grała cudzoziemkę. Z jednej zatem strony, strategia wypracowana podczas okupacji stała się dla tej kobiety przyjętą na stałe formą istnienia, z drugiej – całkowite wymazanie ważnego fragmentu doświadczeń życiowych stanowiło metodę, by wszystko zacząć, jak gdyby od samego początku. Co skłoniło ją do tak radykalnej amputacji ważnej części swojego życiorysu? Jaką cenę zapłaciła za swoją transformację?
Na te właśnie pytania szuka odpowiedzi Remigiusz Grzela w książce Trzy życia Ireny Gelblum (Warszawa, Bellona, 2023). W jego zamyśle: „Ta książka jest opowiadaniem o braku miłości, zemście i nieistnieniu. O kobiecie, która nie przestaje się wymykać schematycznemu myśleniu”. Ale nade wszystko jest wyrazem fascynacji i sprzeciwu. Fascynacja osobowością głównej bohaterki wyraziła się próbą napisania drugiej, po Wyborze Ireny, zmodyfikowanej i poszerzonej wersji jej biografii. Autora skłonił do tego wywiad, który, jak wyznaje, odmienił jego życie. Marek Edelman opowiadał w tym wywiadzie o „bohaterskiej łączniczce Żydowskiej Organizacji Bojowej, która była odważniejsza od innych”. Nazywał ją „Irką Wariatką”, zdradził, że po wojnie została włoską poetką, ale zgodnie z jej życzeniem nie podał jej nazwiska. Jednakże dla Grzeli te informacje wystarczyły. Powiada: „Znałem Irenę Conti di Mauro od prawie piętnastu lat. Nie widziałem, że ma bohaterską wojenną przeszłość”. Zdecydował się zatem odtworzyć tę przeszłość, w sprzeciwie wobec jej wymazywania. Na podstawie pracowitego tropienia śladów Ireny Gelblum w rozproszonych źródłach, przeszukiwania archiwów nie tylko w Polsce, ale i za granicą oraz wywiadów z jej córką i przyjaciółmi niezwykle starannie i z wielką empatią naszkicował portret byłej łączniczki. Podjął również próbę zrekonstruowania niezwykłych kolei jej życia, które splotły się z losami innych bohaterskich bojowniczek i bojowników ŻOB-u: m.in. Cywii Lubetkin, Aliny Margolis, Reni Kukiełki, Marka Edelmana, Antka Cukiermana, Kazika Ratajzera. Rezultaty tych poszukiwań przedstawiają się pokrótce następująco:
Irena Gelblum urodziła się w 1923 roku w Warszawie w rodzinie zasymilowanych Żydów. Ze strony jej matki, Janiny vel Jenty Krongold, byli to zamożni właściciele ziemscy, posiadacze majątków w ziemi dobrzyńskiej oraz kamienic w stolicy, którzy zimę spędzali w Warszawie, a na lato przenosili się do dworu, by rozkoszować się urokami wiejskiego życia. Ojciec Ireny, Salomon vel Szlama Gelblum, był germanistą, znawcą kultury i prawa niemieckiego. To dzięki niemu córka umiała biegle posługiwać się językiem niemieckim. Dzieciństwo i wczesną młodość Irena spędziła w poczuciu bezpieczeństwa i dostatku, zwłaszcza że jej krewni żyli na wysokim poziomie, odznaczając się dosyć niefrasobliwym stosunkiem do wydawania pieniędzy – żeby spłacić zaciągane długi, nierzadko zastawiali swoje majątki.
W okresie okupacji sytuacja całej rodziny w sposób drastyczny się zmieniła. Irena wraz z bratem i rodzicami znaleźli się w warszawskim getcie. Rodzice i brat, którego bardzo kochała, zostali zamordowani w 1943, najprawdopodobniej w Sobiborze. Ona ocalała, ale do końca życia miała poczucie winy, że nie potrafiła ocalić najbliższych, albo też, że z nimi razem nie zginęła. Szukając zemsty, została łączniczką Żydowskiej Organizacji Bojowej, walczyła w powstaniu w getcie, a następnie w powstaniu warszawskim. Po wojnie należała do członków Mścicieli, zorganizowanej przez Abu Kownera grupy bojowej, której zamiarem była zemsta na Niemcach za Holokaust. Następnie przedostała się ze swoimi przyjaciółmi do Palestyny. Spędziła tam kilka miesięcy, po czym zdecydowała się wrócić do Polski.
Wówczas zmieniła datę swojego urodzenia oraz nazwisko panieńskie na Conti, twierdząc, że jej matka miała włoskie pochodzenie. Studiowała medycynę, pracując równocześnie jako stewardessa. Studiów nie skończyła, bo raziły ją śmierć i krew; zaczęła natomiast zajmować się dziennikarstwem. Została sekretarzem czasopisma „Nowa Wieś” oraz korespondentką tego pisma za granicą. Wyszła za mąż za Ignacego Waniewicza, syna zesłańców do Jakucji, wychowanego i ukształtowanego przez system stalinowski, żarliwego komunistę, który po powrocie do Polski został członkiem PPR oraz na krótko pracownikiem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Z tego związku urodziła się córka, ale małżeństwo się rozpadło.
W czasie marca 1968 roku Irena Gelblum, podobnie jak jej były mąż, stała się ofiarą brutalnej antysemickiej nagonki. Obydwoje stracili pracę i zdecydowali się emigrować. Irena Gelblum wyszła ponownie za mąż za włoskiego dziennikarza, Antonia di Mauro, i wyjechała do Włoch. To małżeństwo także nie wytrzymało próby czasu. Dawna łączniczka występowała odtąd jako Irena Conti di Mauro, stała się dosyć znaną włoską poetką i tłumaczką, laureatką prestiżowych nagród, członkinią Akademii Historii i Literatur Słowiańskich w Bolonii, autorką wywiadu-rzeki z Lechem Wałęsą, za który dostała nagrodę Amnesty International. Po powrocie do Polski na stałe występowała na wieczorach poetyckich i udzielała się społecznie. Była m.in. wicekanclerzem i kanclerzem Międzynarodowej Kapituły Orderu Uśmiechu oraz Rzecznikiem Praw Dziecka. Zmarła w 2009 roku otoczona opieką dawnych przyjaciół, których się wyrzekła.
W biografii Ireny Gelblum pozostaje wiele białych plam. Nie bardzo wiadomo, jak znalazła się w getcie warszawskim, dlaczego postanowiła w 1945 roku wrócić z Palestyny do Polski, co ją skłoniło do powrotu z emigracji do ojczyzny. W kilku wypowiedziach pojawia się wątek jej możliwej współpracy ze służbami specjalnymi. Zastanawia w każdym razie to, że jej teczka została w 1989 roku zniszczona. Bez wyraźnej odpowiedzi zostaje ponadto najważniejsze pytanie: z jakiego powodu przekreśliła swoją przeszłość i żydowskość, za wszelką cenę chcąc uchodzić za kogoś innego. Prowadząc swego rodzaju śledztwo, biograf natrafia na szereg przeszkód. Pierwszą stanowią wysiłki jego bohaterki, by z historii czasu okupacji całkowicie zniknąć.
Jak powiada Grzela: „Brakuje mi jej głosu, jej relacji. Czytam wspomnienia, dzienniki, fragmenty łączące ją z tamtym czasem, tamtymi miejscami i ludźmi. Zupełnie jakby wymazała siebie ze wspólnej fotografii […]. Nie jestem zadowolony z tego, że muszę o niej opowiadać poprzez relacje innych”. Ale te relacje również nie do końca okazują się wiarygodne. Ocalałych świadków albo zawodzi pamięć, albo spychają na plan dalszy główną postać, na plan pierwszy wysuwając samych siebie. Nade wszystko sylwetka Ireny Gelblum ginie w narracjach zdominowanych przez męską perspektywę. Autor słusznie domaga się przywrócenia znaczenia wszystkim heroicznym łączniczkom, które z narażeniem życia nie tylko umożliwiały kontakt z rozproszonymi komórkami ŻOB-u, ale także wyprowadzały ludzi z getta i obozów, przenosiły broń i dokumenty oraz dostarczały pieniądze ukrywającym się Żydom na terenie Guberni i Reichu. Prawdziwy podziw budzą przy tym poczucie solidarności, poświęcenie i sprawność całej organizacji, która przetrwała okupację, a po wojnie organizowała emigrację do Palestyny.
Niekompletność wiedzy o głównej bohaterce znajduje w książce swoje odzwierciedlenie tyleż w samych tekstach, co w ich układzie. Od razu uderza różnorodność świadectw. Bo przeplatają się tutaj ze sobą wspomnienia bliskich przyjaciół oraz córki Ireny Gelblum, fragmenty jej wierszy, wywiady, cytaty z naukowych opracowań, dzieł literackich, listów, a nawet z donosów współpracowników Służby Bezpieczeństwa. Całość, ilustrowana starannie dobranymi zdjęciami, składa się na kolaż, który swoim charakterem dobrze oddaje nieciągły, porwany i pełen luk życiorys bohaterki. Wyłania się z tych świadectw portret osoby nieprzeciętnej i w pewnym stopniu tajemniczej, zagadkowej, kobiety, przyciągającej uwagę mężczyzn urodą i osobistym urokiem, a także wyjątkową odwagą, silną osobowością i bystrą inteligencją. Podziwianej, otoczonej adoracją, a mimo wszystkich walorów bardzo samotną.
Uparcie szukając prawdy, Grzela konfrontuje ze sobą odmienne wersje wydarzeń i przytacza teksty, które jakby przy okazji odsłaniają nieznane lub mało znane fragmenty dziejów polskich Żydów. Należy do nich działalność przedwojennego Żydowskiego Sanatorium Dziecięcego im. Włodzimierza Medea w Miedzeszynie, gdzie młodzież, podobnie jak w zakładach Janusza Korczaka, wychowywana była w duchu wzajemnej przyjaźni i tolerancji, poszanowania zasad samorządu i demokracji. Charakter dokumentu ma przytoczony w książce wstrząsający list z marca 1943 roku, który został napisany w getcie warszawskim przez krewną Gelblumów, zawierający wręcz kliniczny opis powolnego umierania z powodu choroby głodowej. W reportażu Mordechaja Canina, dziennikarza z Palestyny, utrwalona została poruszająca scena z 1946 roku, w której nieliczni ocaleli z Zagłady modlą się żarliwie w synagodze na ruinach Warszawy. Zapada także w pamięć relacja z nieraz dramatycznych perypetii polskich Żydów płynących do Palestyny z narażeniem życia, na przepełnionym starym i mocno już sfatygowanym statku.
Zebrane w książce teksty skłaniają do myśli ogólniejszej natury. Na przykład, jak rozmaite formy może przybrać bohaterstwo. To, co zazwyczaj postrzegane jest jako pojedynczy akt straceńczej odwagi i przemienia się w patetyczną legendę, zastygając w pomniki „ku czci”, było dla Żydów podczas okupacji doświadczeniem codziennym, swego rodzaju rutyną życia i przeżycia. Heroizm Ireny Gelblum zawierał przy tym rys dobrowolnej zgody na śmierć. Jak zauważa Agnieszka Holland: „W jej brawurze było coś straceńczego. Wiązało się to z traumą utraty, przecież była panienką z kochającego domu, która nagle straciła bliskich”. Z każdej opresji pomagały jej wyjść „dobry wygląd”, uroda, zimna krew, tupet, szybkość reakcji oraz zdolność do natychmiastowej improwizacji. Aż trudno uwierzyć w snute przez nią wspomnienia, zarejestrowane bez jej wiedzy i zgody w 1963 roku. To gotowy scenariusz na film!
O tym na przykład, jak wyprowadziła z obozu pracy jedną z łączniczek ŻOB-u, ocalając ją przed wywózką do Auschwitz. Skorzystała, że więźniarki pracowały poza obozem, weszła na ten teren mimo strażnika, który pilnował pracujących, odnalazła łączniczkę, oddała jej swój rzucający się w oczy, czarny, błyszczący niemiecki płaszcz, dzięki czemu uwięziona mogła bezpiecznie wyjść, sama zaś potrafiła się później wymknąć. Jej szczęście stało się legendarne, nie przypadkiem zyskała miano „szalonej”. Do legend należą opowieści o tym, jak elegancko ubrana, w wielkim kapeluszu na głowie, wsiadła do wagonu przeznaczonego tylko dla Niemców i aby uniknąć sprawdzania dokumentów na granicy z Rzeszą, udając, że zasypia, skłoniła głowę na ramię hitlerowskiego oficera.
Dramatyczne, a nieraz tragiczne perypetie życiowe Ireny Gelblum oraz zawarte w tej książce teksty o czasach okupacji, raz jeszcze, z całą jaskrawością uświadamiają, jak dalece losy polskich Żydów naznaczone były upokorzeniem, stygmatyzacją i wykluczeniem, które szczególnie jaskrawe formy przyjęły w okresie II wojny światowej, ale po jej zakończeniu wcale nie zniknęły. Nie dość powtarzać, że w warunkach okupacyjnych położenie Polaków i Żydów zasadniczo się od siebie różniło. Oczywiście, jedni i drudzy byli przedmiotem nazistowskiego terroru, w każdej chwili mogli zostać aresztowani i zamordowani. Jednakże ludność o żydowskich korzeniach została przez rasistowską ideologię pozbawiona człowieczeństwa i z góry skazana na śmierć. Toteż porażający świat, przedstawiany w cytowanych przez autora tekstach, jest światem widzianym z perspektywy ściganego zwierzęcia. Dla Żydów, zwłaszcza żyjących w strefie aryjskiej, śmiertelnym zagrożeniem stawały się ich wygląd, sposób zachowania, język, każde wyjście na ulicę czy do sklepu. Codzienność zamieniała się we wciąż na nowo podejmowaną grę o przetrwanie. Owa gra miała szczególnie niebezpieczny charakter dla żydowskich bojowników podziemia. Skłaniała ich nie tylko do posługiwania się podrobionymi dokumentami, ale również do ciągłego ukrywania się, nieustannych zmian mieszkań. Tym większa rola przypadała łączniczkom ŻOB-u, takim jak Irena Gelblum, które, udając Polki, spełniały powierzone im zadania, z ciągłym narażeniem życia poruszając się w miejskiej dżungli.
Wszyscy Żydzi stanęli przed podwójnym zagrożeniem. Stanowili je tyleż Niemcy, co zorganizowani w całe grupy „szmalcownicy”, a nawet polscy sąsiedzi. Odziedziczony sprzed wojny antysemityzm, wzmocniony nazistowską propagandą, terrorem oraz karą śmierci za ukrywanie Żydów, sprawił, że opisywane akty pomocy były nader rzadkie, co dotyczyło także współpracy ŻOB-u z AK podczas powstania w getcie oraz kontaktów z Żegotą. Cytowane przez autora teksty świadczą, jak dalece pragnienie przetrwania, a zarazem obojętność na cudzy los, wytworzyły w zdecydowanej większości polskiego społeczeństwa bierną, a nawet, niestety, czynną akceptację Zagłady, prowadząc do zaniku podstawowych moralnych odruchów oraz empatii wobec ofiar. Co więcej, z objawami niechęci i wrogości spotykali się ocalali z Holokaustu także po wojnie. Wielu z nich zostało przez Polaków zamordowanych. Tragicznym, skrajnym wyrazem tych nastrojów była masakra w Kielcach w 1946 roku. Wskutek tego polscy Żydzi zdecydowali się masowo emigrować do Palestyny, skazując się z kolei na prześladowania przez Brytyjczyków. Sytuacja powtórzyła się w po Marcu 1968, gdy brutalna antysemicka nagonka zmusiła do emigracji wielu Polaków, których winą okazały się jedynie ich żydowskie korzenie. Wszystkie te doświadczenia stały się udziałem Ireny Gelblum.
Patrząc z innej perspektywy, losy dawnej łączniczki ŻOB-u dobrze ilustrują ideologiczne wybory społeczności żydowskiej. W obliczu antysemityzmu stawała ona przed podstawowym dylematem: albo syjonizm, albo komunizm. Pierwszy uwalniał od etnicznego piętna, kreśląc projekt powrotu do ziem biblijnej ojczyzny oraz zadanie zbudowania państwa żydowskiego. Drugi mamił wizją społeczeństwa bezklasowego, sprawiedliwego społecznie, uwolnionego od wszelkich form dyskryminacji. Bohaterka książki Grzeli także stanęła przed tym wyborem. Wręcz symbolicznej wagi nabierają jej relacje z bliskimi jej mężczyznami. Związana uczuciowo z Kazikiem Ratajzerem, wybitnym działaczem ŻOB-u, przeżyła z nim okres okupacyjny w Warszawie, pod jego wpływem stała się członkiem Mścicieli oraz podzieliła niebezpieczną podróż do Palestyny. A jednak perspektywa pobytu w obcym otoczeniu, zamieszkiwania w kibucu i walki o państwo Izrael nie przemawiała do jej wyobraźni i nie godziła się z jej planami. Chciała żyć inaczej, dalej się kształcić i rozwijać. Toteż zerwała swój związek i wróciła do Polski. Wyszła za mąż za członka partii, jednakże wobec komunistycznej ideologii pozostała obojętna. Po rozwodzie wyszła ponownie za mąż za Włocha, co otwierało przed nią możliwość pozostania na Zachodzie. Ale i z tej możliwości nie skorzystała i po latach emigracji na stałe zamieszkała w ojczyźnie. Nie wybrała zatem ani wariantu syjonistycznego, ani komunistycznego, ani kosmopolitycznego. W żadnym nie potrafiła się odnaleźć. Według Magdaleny Łazarkiewicz, która ją dobrze znała, „zawsze czuło się, jakby była przechodniem. Zawsze trochę jakby nie u siebie”.
Dlaczego przekreśliła swoją przeszłość i wyrzekła się żydostwa? W książce padają na ten temat różne odpowiedzi. Zdaniem Remigiusza Grzeli „Irena żyła działaniem, spełniała się w konspiracji. To było jej bliskie. I jako konspiratorka nie miała sobie równych. Nie mogąc spełnić się do końca w innych sferach, wybrała tę, którą znała najlepiej. Życie pod fałszywym nazwiskiem, z fałszywą kenkartą. Zaczęła grać tę rolę”. Według Agnieszki Holland „nie chciała być wśród ofiar”. Jak sugeruje Irena Rybczyńska-Holland: „[…] Ona w ogóle nie czuła identyfikacji z Żydami, nie czuła się Żydówką. Kiedy teraz widziałam się z Kazikiem i pytałam go o to, mówił, że rozdzielił ich właśnie ten brak identyfikacji. Nie wiem, czy ona to wyniosła z domu, czy to przyszło później. Na pewno 1968 rok, wyrzucenie z pracy, zrobiły swoje. Dramatycznie to przeżyła i postanowiła więcej nie być Żydówką. Trudno to nazwać, ale to się wzięło z dumy i odrazy. Kochała Polskę, ale musiała z niej uciekać”.
Powikłane losy Ireny Gelblum uświadamiają, jak dalece problematyczna może okazać się tożsamość. Bo kim była? Żydówką z pochodzenia, Polką zgodnie z miejscem urodzenia, Włoszką z wyboru? Wychowana w ziemiańskiej rodzinie, nie poczuwała się do żydowskich korzeni. Przypomniały jej o nich brutalnie rasistowskie rozporządzenia hitlerowców oraz antysemicka nagonka w 1968. Palestyny nie uznała za swoją drugą ojczyznę, ale i w Polsce czuła się obco, choć była do niej uczuciowo przywiązana. Zatem o jej tożsamości nie przesądzały ani etniczna genealogia, ani miejsce urodzenia, ani narodowa czy kulturowa przynależność. Samookreślenie mogło się zatem wydawać swobodną decyzją. Ale dokonany wybór skazał dawną łączniczkę na ciągłe udawanie kogoś innego, co musiało łączyć się z wysokimi wewnętrznymi kosztami. Była niczym aktorka, która, grając pewną postać, zeszła ze sceny i wmieszała się w tłum widzów. Pozostanie zagadką, na ile odczuwała fałszywość swojego położenia i w jakim stopniu zdołała się utożsamić ze swoją autokreacją.
Czytając tę książkę, zadawałem sobie pytanie, dlaczego Irena Gelblum wybrała rolę włoskiej poetki? Przecież wykonywała w życiu rozmaite zawody! Tak dalece uwierzyła w swój talent? Tę wiarę pod koniec życia posunęła do granic megalomanii, skoro uważała, że to jej, a nie Wisławie Szymborskiej, należy się Nagroda Nobla. Wiersze w ich wersji włoskojęzycznej doczekały się uznania. Po polsku brzmią mało przekonywająco, wydają się zbyt wykoncypowane, zdradzają brak poetyckiego talentu. Ale zarazem zawierają przejmujące ślady wewnętrznych rozterek autorki. Stają się świadectwem, jak gdyby wbrew jej intencji. Może pod jeszcze jednym, tym razem językowym przebraniem, celując w egzystencjalne uogólnienie, Irena Gelblum wypowiedziała to, co było dla niej najważniejsze i czego nie chciała czy nie potrafiła zdradzić? Choćby wówczas, gdy chroniła się w cień paradoksu:
Może lepiej nie udawać
bycia sobą, kiedy się jest
zupełnie kimś innym.
ALEKSANDER FIUT
Fragment książki „Popękane biografie”, która ukaże się nakładem wydawnictwa Austeria.
