dla Basi Toruńczyk z wdzięcznością
Owal twarzy, który zapada w pamięć: wąski nos, zamknięte oczy, jedna brew zaznaczona nieco wyraźniej niż druga, lekko rozchylone usta w postaci asymetrycznej szczeliny, zaczesane do tyłu włosy, upięte w kok. I ten złoty odcień wypolerowanego brązu, z warstwą patyny we włosach…

To La Muse endormie czyli Śpiąca muza – jedna z najbardziej znanych rzeźb Brancusiego. Oglądaliśmy ją z An tej wiosny w berlińskiej Neue Nationalgalerie na retrospektywnej wystawie zorganizowanej z okazji 150. rocznicy urodzin rzeźbiarza.
Odlew, na który patrzymy z An, pochodzi ze zbiorów Musée national d’Art moderne. Podarowała go paryskiemu muzeum w 1963 roku baronowa Renée Irana Frachon, jedna z kilku muz Brâncușiego i zarazem jedna z niewielu, która pozostawała z nim w przyjacielskich relacjach aż do jego śmierci w 1957 roku. To jej odrealnione rysy przedstawia rzeźba powstała w 1910.
Kim była ta, która pozowała Brâncușiemu? Urodzona w 1881 roku w Paryżu Renée Toussaint w wieku 22 lat wychodzi za wziętego adwokata, barona Alfreda Frachona. Żyje między Paryżem, Marrakeszem i Tangerem. Przez siedem lat mieszka w Iranie (stąd człon Irana dodany do nazwiska po powrocie do Francji), a potem na Martynice. Podróżuje dookoła świata, najpierw z mężem, a potem samotnie; bywa na wieczorach organizowanych przez Élisabeth de Clermont-Tonnerre i Natalie Clifford Barney. W 1906 poznaje Brâncușiego, który dwa lata wcześniej przybył do Paryża. O jego pracowni przy impasse Ronsin napisze w liście, że to „jedno z miejsc na świecie, gdzie czuję się najlepiej”. W 1908 roku Brâncuși rzeźbi w glinie kilka wersji jej popiersia (zachowały się jedynie ich zdjęcia), następnie zamienia glinę na brąz, a potem na marmur, w 1910 roku zastępując popiersie leżącą głową, pozbawioną szyi. Układa ją na boku, niczym maskę, zacierając rysy twarzy, wydobywając jajowaty owal. Jeden z brązowych odlewów podarowuje baronowej. „Muza ma się u mnie dobrze, bardzo ją kocham! Mój mąż również ją kocha i podziwia” – pisała Renée Franchon do Brâncușiego w maju 1917 roku. Ten właśnie odlew podaruje paryskiemu muzeum sześć lat po śmierci przyjaciela. Sama umiera w 1983 roku, w wieku 102 lat.
*
W życiu liczą się spotkania. Na wystawę Brâncușiego w Berlinie jechałem nie tylko dlatego, by raz jeszcze obejrzeć pokazywaną po raz pierwszy poza Paryżem jego zrekonstruowaną pracownię. Widziałem ją lata temu w Centre Pompidou. Jechałem także po to, by uczcić ważną dla mnie rocznicę: okrągłą rocznicę mojego debiutu na łamach „Zeszytów Literackich”. W numerze 16. z jesieni 1986 roku ukazał się mój przekład fragmentu długiej rozmowy z Eliadem zatytułowany Być Rumunem. Zawdzięczałem ten debiut Basi Toruńczyk, twórczyni i redaktorce naczelnej „Zeszytów”, z którą spotykałem się w Paryżu, gdzie wówczas mieszkała. Z dala od ukochanej Warszawy, na uchodźctwie. I kiedy w pociągu do Berlina czytałem raz jeszcze swój przekład sprzed czterdziestu lat, uświadomiłem sobie raptem, jak ważne mogły być wtedy dla Basi słowa Eliadego, który mówił tu nie tylko o sobie, ale i o Brâncușim: „Środek świata może być gdziekolwiek. Raz odnalazłszy środek, jest się u siebie, jest się naprawdę we własnym ja i w centrum kosmosu. Uchodźctwo pomaga zrozumieć, że świat nigdy nie był obcy, skoro tylko znalazł się w nim środek”.
Spotkanie z Brâncușim zawdzięczałem więc Basi, która mi nie odpuszczała i rok później, jesienią 1987 roku, w numerze 20., opublikowała kolejny mój przekład dotyczący rumuńskiego rzeźbiarza. Był to, raz jeszcze, esej Eliadego zatytułowany Brâncuși i mitologie. Jakże dla mnie ważny i znaczący, zwłaszcza z dzisiejszej perspektywy, gdy mam już za sobą żmudne (i niekiedy fizycznie wręcz wyczerpujące) poszukiwania własnej axis mundi.

Czuję to całym sobą, gdy stoję razem z An przed jedną z wersji Colonne sans fin Brâncușiego w berlińskim muzeum. Kolumny bezkresnej, niebiańskiej… „Poprzez axis mundi, stojącą – jak wierzono – w centrum świata, człowiek może komunikować się z mocami niebieskimi” – pisał Eliade. I czuję to, gdy raz jeszcze podziwiamy z An jedną z szesnastu wersji L’Oiseau dans l’espace (Ptaka w przestrzeni, albo, jak kto woli – w locie). Bo wiem, czym dla mnie stał się „lot”, na długo po tym, jak za namową Basi tłumaczyłem słowa Eliadego: „Lot to symbol oderwania się od świata codziennych doświadczeń. Podwójna motywacja tego zerwania jest oczywista: lot umożliwia przekroczenie granic i daje wolność”.
W życiu liczą się spotkania.
JAN MARIA KŁOCZOWSKI