Moskwa okazała się ładniejsza niż oczekiwałam. To złe słowa, okazała się pięknym miastem. Zobaczyłam to bardzo szybko, bo już na dworcu czekał na nas opiekun partyjny z samochodem służbowym i w drodze do komitetu obwodowego pokazywał historyczne miejsca. Nie było to powitanie tak piękne, jak Brunona Jasińskiego, ale też Ksawery nie napisał dla partii tak poruszających utworów. O tamtym powitaniu mówiono w Paryżu dużo i z nieukrywaną zazdrością. Wiedzieliśmy, że obwołano go słusznie wielkim artystą i obwożono po akademiach w całej Rosji, na których oklaskom nie było końca. To piękne, jeżeli tak się przyjmuje ludzi sztuki.
W komitecie obwodowym, kiedy Ksawery pokazał pismo, w którym dużo ważniejszy komitet wzywa go do odpoczynku na Krymie, o mało nie pospadali z krzeseł. Zaraz znalazła się herbata i coś do niej. Okazało się jednak, że na Krymie duży tłok, bo każdy artysta chce się tam wygrzewać, dlatego od razu ofiarowano nam mieszkanie, abyśmy nie tułali się po hotelach. Nie ma co ukrywać, warunki mieszkaniowe gorsze niż w Paryżu, bo pokój, choć w ładnej kamienicy, to jednak od podwórza i dość ciemny. Mieszkanie po rodzinie, która dużo zostawiła, choć przecież nie mogli nas znać. W zasadzie wszystko, bo i sól, trochę cukru, ale też sporo ubrań, książki i zeszyty dziecka. Nasz opiekun Igor zapewnił, że z dnia na dzień zostali delegowani do pracy partyjnej w górach Ałtaju. Samolot im nawet zafundowano. „Są więc teraz wśród Czukczów?” dopytywał Ksawery, który lubił wszystko wiedzieć. I tu spodobał mi się towarzysz Igor, bo przyznał, że nie wie, gdyż zawsze słaby był z geografii. Dobrze też o nim świadczyło, że już pierwszego dnia przydźwigał wielką torbę wiktuałów. Próbował też od razu pokazać, jak się pije szklankami białą wódkę, lecz mój przezorny mąż wytłumaczył się nieżytem żołądka i podjadał tylko przyniesiony kawior. Po dwóch szklankach Igor, który aparycją nie mógłby się popisywać, jakby nas prawdziwie polubił. Opowiedział, że ma krasiwą żonę, która o tyle, tyle, tyle od niego wyższa, a kiedy to pokazywał ręką, wypadało, że o głowę. Chwalił się także, że Wieroczka wyżej w hierarchii partyjnej stoi, ale kiedy go nawet w gniewie uderzy, to zawsze sprawiedliwie. „Dzisiaj nie dostanę po karku za picie, bo przecież służbowy obowiązek wykonuję, a że przyjemny, to co jej do tego”. Kiedy poszedł, Ksawery zapytał tylko: „I co, masz coś przeciwko kawiorowi?”. Oczywiście nie miałam. Cieszyłam się nawet, że Wiktor może go wreszcie spróbować, chociaż wykrzywiał się niemiłosiernie.
Ubrania po poprzednich lokatorach, jak najdyskretniej, rozdaliśmy wśród potrzebujących, a tych jest na ulicach niemało. Ksawery tłumaczy wieczorami Wiktorowi, że rewolucja, która zmieni świat na lepsze, rozpędza się powoli. Aby mu to lepiej uzmysłowić, bo na szczęście nie mnie, prosi o głośną recytację „Lokomotywy”. Nie pamiętam, kto przywiózł do Paryża numer „Wiadomości Literackich” z tym akurat Tuwimem, ale już wtedy Ksawery z Wiktorem nauczyli się jej na pamięć, a mój synek mówił ten wiersz jak mały aktor. „Nagle gwizd, nagle świst, para buch, koła w ruch…”. Przy tych słowach Ksawery wnosił rytmicznie zaciśnięte pięści w górę, podkreślając tym, że to my właśnie teraz ruszamy z posad bryłę świata. Wiktorek nie byłby sobą, aby nie spytał czy grubasy jedzący tłuste kiełbasy są dobrzy czy źli, i co z wagonem pełnym bananów.
Igor robi dla nas wszystko, o co poprosimy, a często, a może jeszcze częściej, wykazuje własną inicjatywę. Bez proszenia, a nawet bez jakiejkolwiek zachęty z naszej strony, załatwił wejście do mauzoleum, i to bez czekania. Ksawery oczywiście się ucieszył, ale nie wiem, czy szczerze, bo nigdy przedtem nie wspominał o takiej chęci. Ja też się uśmiechałam z wdzięcznością, bo przecież wypadało podziękować. Wiktorka zostawiliśmy jednak w domu, aby się nie wystraszył.
Jeżeli coś zrobiło na mnie duże wrażenie, to niekończący się wąż z ludzi wijący się przez Plac Czerwony. A ja głupia myślałem, że kolejka do kina na premierę „Pépé le Moko” z Jeanem Gabinem, to już koniec świata. Tak, była duża, lecz w kategoriach lilipucich. Igor poprowadził nas zręcznie między ludźmi, pokazując, co jakiś czas stosowny dokument, który tu nazywają bumagą. Salutowano, a my przechodziliśmy dalej, o dziwo nieobrzucani niechętnymi spojrzeniami oczekujących. Odwrotnie, patrzono na nas z szacunkiem. Już w domu powiedziałam Ksaweremu, że czułam się w tłumie, niczym siostrzenica Nadieżdy Krupskiej. Dziwne, ale się nie roześmiał. Co do mumii, to trzeba przyznać,
Pół strony jest tu zamazane i to dokładnie. (Czarnym tuszem)
Na odpoczynek przyjdzie Ksaweremu i nam poczekać, bo jest teraz potrzebny w Moskwie. Pracuje chyba ciężej niż w Paryżu i codziennie ma jakieś narady. Niekiedy, jak się długo zasiedzi, odwożą go samochodem. Kiedy wypytuję, nad czym tak radzą, zbywa mnie albo zasłania się tajemnicą partyjną. W którąś niedzielę, kiedy nigdzie nie szedł, wymamrotał coś pod nosem, że partia wykorzystuje jego obecność, aby lepiej poznać przeszłość niektórych towarzyszy. Kiedy go jednak przyciskałam, aby się dowiedzieć czegoś więcej, przestał się w ogóle odzywać.
Wiktorek w Paryżu nie miał czegoś takiego, jak podwórze i teraz nie chce z podwórza wracać do domu. Kiedy po raz pierwszy poszedł między chłopaków, poradziłam, aby nie wtrącał francuskich słówek i mówił tylko po polsku, to się jakoś dogadają. I tak źle się to skończyło, bo wrócił z zakrwawionym nosem. Wpadłam w szał i chciałam szukać zemsty, ale zaczął krzyczeć i tupać nogami. Nigdy go takim nie widziałam. Na drugi dzień znowu tam poszedł i wrócił w lepszym humorze, za to ze skaleczoną ręką. Zaczynałam się martwić, jednak wszystko się dobrze skończyło. W każdym razie mógłby na podwórzu siedzieć cały dzień, i to bez jedzenia. Dobra strona jest taka, że szybko uczy się rosyjskiego.
Z nudów skupiam się na przeszłości i wiem, że muszę wykorzystać czas tutaj na spotkania z ciekawymi ludźmi. Zacznę od Brunona Jasieńskiego. Kiedyśmy z Ksawerym zjechali do Paryża, już go tam nie było, a potem tylko opowieści, jak to go w Moskwie fetują. Przyznaję, byłam pod wielkim wrażeniem jego futurystycznych poszukiwań. Lubiłam do swoich absztyfikantów napisać odkrytkę ze słowami: „Pourquoi wierćsz mi nuż w bżuhu”? Jeśli któryś nie wiedział, o co chodzi, traciłam nim zainteresowanie.
Poznałam wtedy Olka, a i rosyjska awangarda stała mi się tak bliska, że sama, bez towarzystwa, pobiegłam na wystawę Malewicza do Hotelu Polonia. W jego „Czarny kwadrat na białym tle” wpatrywałam się tak długo, że portier chrząknął za moimi plecami, sprawdzając, czy to nie paraliż. Tak w każdym razie powiedział, kiedy się do niego odwróciłam. Pisząc te słowa, wstydzę się, że nie pomyślałam jeszcze o Malewiczu. Na pewno ma wspaniałą pracownię i ciekawe będzie zobaczyć, gdzie od tamtego czasu przesunął granice sztuki. Dziesięć lat, to dużo.
Kiedy poprosiłam Igora, aby dowiedział się o adres Brunona Jasieńskiego, bo chcę odwiedzić wielkiego artystę, bardzo się do tego zapalił. „Znam człowieka, znam i nawet pójdę z tobą do niego, towarzyszko Zofio. Nie wypada się chwalić, ale byłem przed laty w tłumie powitalnym na Dworcu Leningradzkim. Czego tam nie mieliśmy wykrzykiwać, jakby carem był albo jeszcze lepiej. Tym pociągiem przyjechał też poeta Majakowski i podobno myślał, że my tak do niego z kwiatami i transparentem. Gdybym był złośliwy, to bym pomyślał, że z żalu się potem zabił”.
Głupota Igora nic mnie nie obchodzi, ani nawet to, że chce za mną iść do Jasieńskiego. Ważne jest przede wszystkim, że dowie się o adres i zapowie wizytę. Potem, kiedy usłyszy nasze rozmowy o sztuce, zaśnie z nudów albo ucieknie.
ANDRZEJ BART
Fragment większej całości.
