HOME
Jan Maria Kłoczowski

W życiu liczą się spotkania

 

dla Basi Toruńczyk z wdzięcznością

 

Owal twarzy, który zapada w pamięć: wąski nos, zamknięte oczy, jedna brew zaznaczona nieco wyraźniej niż druga, lekko rozchylone usta w postaci asymetrycznej szczeliny, zaczesane do tyłu włosy, upięte w kok. I ten złoty odcień wypolerowanego brązu, z warstwą patyny we włosach…

 

 

To La Muse endormie czyli Śpiąca muza – jedna z najbardziej znanych rzeźb Brancusiego. Oglądaliśmy ją z An tej wiosny w berlińskiej Neue Nationalgalerie na retrospektywnej wystawie zorganizowanej z okazji 150. rocznicy urodzin rzeźbiarza.

Odlew, na który patrzymy z An, pochodzi ze zbiorów Musée national d’Art moderne. Podarowała go paryskiemu muzeum w 1963 roku baronowa Renée Irana Frachon, jedna z kilku muz Brâncușiego i zarazem jedna z niewielu, która pozostawała z nim w przyjacielskich relacjach aż do jego śmierci w 1957 roku. To jej odrealnione rysy przedstawia rzeźba powstała w 1910.

Kim była ta, która pozowała Brâncușiemu? Urodzona w 1881 roku w Paryżu Renée Toussaint w wieku 22 lat wychodzi za wziętego adwokata, barona Alfreda Frachona. Żyje między Paryżem, Marrakeszem i Tangerem. Przez siedem lat mieszka w Iranie (stąd człon Irana dodany do nazwiska po powrocie do Francji), a potem na Martynice. Podróżuje dookoła świata, najpierw z mężem, a potem samotnie; bywa na wieczorach organizowanych przez Élisabeth de Clermont-Tonnerre i Natalie Clifford Barney. W 1906 poznaje Brâncușiego, który dwa lata wcześniej przybył do Paryża. O jego pracowni przy impasse Ronsin napisze w liście, że to „jedno z miejsc na świecie, gdzie czuję się najlepiej”. W 1908 roku Brâncuși rzeźbi w glinie kilka wersji jej popiersia (zachowały się jedynie ich zdjęcia), następnie zamienia glinę na brąz, a potem na marmur, w 1910 roku zastępując popiersie leżącą głową, pozbawioną szyi. Układa ją na boku, niczym maskę, zacierając rysy twarzy, wydobywając jajowaty owal. Jeden z brązowych odlewów podarowuje baronowej. „Muza ma się u mnie dobrze, bardzo ją kocham! Mój mąż również ją kocha i podziwia” – pisała Renée Franchon do Brâncușiego w maju 1917 roku. Ten właśnie odlew podaruje paryskiemu muzeum sześć lat po śmierci przyjaciela. Sama umiera w 1983 roku, w wieku 102 lat.

 

*

W życiu liczą się spotkania. Na wystawę Brâncușiego w Berlinie jechałem nie tylko dlatego, by raz jeszcze obejrzeć pokazywaną po raz pierwszy poza Paryżem jego zrekonstruowaną pracownię. Widziałem ją lata temu w Centre Pompidou. Jechałem także po to, by uczcić ważną dla mnie rocznicę: okrągłą rocznicę mojego debiutu na łamach „Zeszytów Literackich”. W numerze 16. z jesieni 1986 roku ukazał się mój przekład fragmentu długiej rozmowy z Eliadem zatytułowany Być Rumunem. Zawdzięczałem ten debiut Basi Toruńczyk, twórczyni i redaktorce naczelnej „Zeszytów”, z którą spotykałem się w Paryżu, gdzie wówczas mieszkała. Z dala od ukochanej Warszawy, na uchodźctwie. I kiedy w pociągu do Berlina czytałem raz jeszcze swój przekład sprzed czterdziestu lat, uświadomiłem sobie raptem, jak ważne mogły być wtedy dla Basi słowa Eliadego, który mówił tu nie tylko o sobie, ale i o Brâncușim: „Środek świata może być gdziekolwiek. Raz odnalazłszy środek, jest się u siebie, jest się naprawdę we własnym ja i w centrum kosmosu. Uchodźctwo pomaga zrozumieć, że świat nigdy nie był obcy, skoro tylko znalazł się w nim środek”.

Spotkanie z Brâncușim zawdzięczałem więc Basi, która mi nie odpuszczała i rok później, jesienią 1987 roku, w numerze 20., opublikowała kolejny mój przekład dotyczący rumuńskiego rzeźbiarza. Był to, raz jeszcze, esej Eliadego zatytułowany Brâncuși i mitologie. Jakże dla mnie ważny i znaczący, zwłaszcza z dzisiejszej perspektywy, gdy mam już za sobą żmudne (i niekiedy fizycznie wręcz wyczerpujące) poszukiwania własnej axis mundi.

 

 

Czuję to całym sobą, gdy stoję razem z An przed jedną z wersji Colonne sans fin Brâncușiego w berlińskim muzeum. Kolumny bezkresnej, niebiańskiej… „Poprzez axis mundi, stojącą – jak wierzono – w centrum świata, człowiek może komunikować się z mocami niebieskimi” – pisał Eliade. I czuję to, gdy raz jeszcze podziwiamy z An jedną z szesnastu wersji L’Oiseau dans l’espace (Ptaka w przestrzeni, albo, jak kto woli – w locie). Bo wiem, czym dla mnie stał się „lot”, na długo po tym, jak za namową Basi tłumaczyłem słowa Eliadego: „Lot to symbol oderwania się od świata codziennych doświadczeń. Podwójna motywacja tego zerwania jest oczywista: lot umożliwia przekroczenie granic i daje wolność”.

W życiu liczą się spotkania.

JAN MARIA KŁOCZOWSKI

 

Warto również przeczytać...
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego
Autorzy
Cenimy państwa prywatność
Ustawienia ciastek
Do poprawnego działania naszej strony niezbędne są niektóre pliki cookies. Zachęcamy również do wyrażenia zgody na użycie plików cookie narzędzi analitycznych. Więcej informacji znajdą państwo w polityce prywatności.
Dostosuj Tylko wymagane Akceptuj wszystko
Ustawienia ciastek
Dostosuj zgody
„Niezbędne” pliki cookie są wymagane dla działania strony. Zgoda na pozostałe kategorie, pomoże nam ulepszać działanie serwisu. Firmy trzecie, np.: Google, również zapisują pliki cookie. Więcej informacji: użycie danych oraz prywatność. Pliki cookie Google dla zalogowanych użytkowników.
Niezbędne pliki cookies są konieczne do prawidłowego działania witryny.
Przechowują dane narzędzi analitycznych, np.: Google Analytics.
Przechowują dane związane z działaniem reklam.
Umożliwia wysyłanie do Google danych użytkownika związanych z reklamami.

Brak plików cookies.

Umożliwia wyświetlanie reklam spersonalizowanych.

Brak plików cookies.

Zapisz ustawienia Akceptuj wszystko
Ustawienia ciastek