HOME
Jan Zieliński

Spod powieki (ZA)

 

Sobota, 17 października

Duchem byłem dziś w Montricher na wręczeniu nagrody Kościelskich i na otwarciu wystawy o Rękopisie znalezionym w Saragossie, duchem zaś i ciałem w Warszawie. Najpierw na Powązkach. Obok grobu Rodziców, tuż pod odnowionym murem cmentarza, ujawniła się ostatnio stara płyta, z której wynika, że Mieczysław Miecznikowski zmarł w wieku lat 25 w roku 1879. Zainteresowała mnie ta bliskość (po mieczu) imienia z nazwiskiem. Zaglądam do „Gazety Polskiej”; w numerze z 27 X 1879 piszą tylko w dziale Nekrologia: „Mieczysław Miecznikowski zmarł 9 października roku bież[ącego]”. „Kurier Warszawski” z 7 V 1879 zawiadamiał o mszy św. w rocznicę śmierci Aleksandra Miecznikowskiego. Podejrzewam, że chodzi o ojca naszego Mieczysława, Aleksandra Miecznikowskiego (1811-1878), urzędnika przy urzędzie municypalnym warszawskim, który z Ludwiką Pasachalis herbu Jakubowicz, z Lipkowa, miał sześcioro dzieci, z czego czterech starszych synów poszło do powstania styczniowego. Najmłodsi, bliźnięta Wanda i Mieczysław, rocznik 1854, byli na to za młodzi [1]. Aleksander Miecznikowski posiadał wieś Truskaw, dwie mile od Warszawy, którą chciał w roku 1841 wydzierżawić [2]. W Warszawie rodzina mieszkała w domu nr 949 przy ulicy Żabiej [3]. W roku 1860 Aleksander Miecznikowski otrzymał zezwolenie na pędzenie w swej gorzelni w Lipkowie okowity z resztek, „od fabrykacji drożdży prasowanych pozostałych” [4]. Siostra Wanda kształciła się bodaj na nauczycielkę – „Kurier Warszawski” z 17 I 1879 wymienia taką osobę pośród siedmiu, którym wydano świadectwa na „nauczycielki niższe”. Ojca wspominano 10 maja tegoż roku, w pierwszą rocznicę śmierci, podczas nabożeństwa w kościele Wszystkich Świętych [5]. Tyle wiem na razie o Mieczysławie, pokój jego duszy oraz o jego bliskich.

 

*

Cmentarną alejkę przecina szczur z głową przypominającą wiewiórkę. Zatrzymuje się między grobami, ciekawski, po czym znika. Czy to w ogóle możliwe? Jest ponoć szczuro-wiewiórka w Laosie (skamielinowiec laotański), ale na Powązkach?

 

*

Potem „Zachęta”, wystawa Szapocznikow, stowarzyszona z pracami urodzonej w Teheranie Ormianki. Poszliśmy dlatego, że Szapocznikow zawsze warto oglądać, choć może to być trudne, bolesne. Rzeczywiście, zgromadzono prace z całej Polski, Kraków, Łódź, Poznań, Warszawa, warto było. Natomiast Nairy Baghramian próbuje zawłaszczyć przestrzeń „Zachęty”, zmieniając ją w swego rodzaju kolosalne ciało, ale ten przekaz (przynajmniej mnie) nie wciąga. Jest zimny, sterylny jak reklama gabinetu dentysty, wydumany. Szkoda, że organizatorzy nie podsunęli artystce lektury fragmentu Przedwiośnia, o Baryce, który pracuje jako karawaniarz, przewożący zwłoki ormiańskich ofiar tureckiego ludobójstwa. „Z głębi wozu, jakby z ucisku nieposkromionego ciał męskich, wysuwał się cadaver młodej kobiety. Rzucony na wznak, zwisał z wysokości wozu na jego lewe koło. Zdawało się, że po dziewczęcemu, jak za życia, z bliskości obcych ciał i z objęć cielesnych się wydziera. Czarne włosy dosięgały ziemi i wlokły się po skrwawionej kurzawie drogi. Prawa ręka opadła na lewe koło i bezwładna w swym stężeniu, dostała się między sprychy. Oczom młodego woźnicy narzucało się raz w raz, długo, z natręctwem, aż go dosięgło wreszcie i poraziło wewnętrznie nadzwyczajne piękno twarzy umarłej. Jej ciało, policzki, podbródek, usta i uszy były cudem harmonii. Oczy czarne, zawleczone jeszcze ciemniejszą niż one nocą nieprzejrzaną, były otwarte i ślepymi, wywróconymi na wznak źrenicami patrzyły nieustępliwie w poganiacza wołów. Maleńkie usta były otwarte, a leżący w nich język znieruchomiały stał się zastygłym obrazem przeraźliwego krzyku, który z nich wciąż jeszcze leciał, choć go już słychać nie było. Mały, wyrzeźbiony, z ormiańska nagięty nosek wyprężył się teraz jak struna wyciągnięta ponad wszelką miarę. Naga szyja i małe, dziewicze, obnażone piersi trzymały w sobie zaklęty ten sam krzyk, który przenikał stokroć ostrzej niż łoskot gromu padający wraz z błyskawicą. […] Biała ręka o śniadym odcieniu, harmonijnie i doskonale stworzony arcytwór piękności, który, zdawało się, dla doskonałych form swych w ramieniu, dla zaokrągleń i zagłębień w okolicy łokcia i zwężeń swego kształtu ku dłoni, nie może nigdy zginąć i winien trwać na wieki – prosiła się o pomstę. Zsiniałe palce, popychane przez sprychy koła, sunęły paznokciami, łagodnie i opornie się zginając”. Albo tego miejsca z powieści Choucas Nałkowskiej, gdzie wspomniany jest przeraźliwy klejnot: „różaniec do modlitwy, którego paciorki – te większe od Ojcze Nasz i mniejsze od Zdrowaś Maria – zrobione były z wysuszonych sutek kobiecych, z odciętych piersi pomordowanych Armenek”. To jest prawdziwy ormiański kontekst dla rzeźb Szapocznikow.

 

 

*

W Klubie Księgarza wieczór wspomnień o Abramowie-Newerlym. Główni mówcy: wieloletni dyrektor STS-u Ryszard Pracz oraz teatrolog, prof. Lech Śliwonik. Ten ostatni opowiada m. in. o znaczeniu, jakie dla kariery Abramowa miało przyznanie mu w roku 1967 nagrody Kościelskich. I w ten sposób spotkanie w warszawskim Klubie Księgarza łączy się klamrą z dzisiejszym wręczeniem nagrody w szwajcarskim Montricher. Synchronicity?

 

Niedziela, 18 października

W Kronice październikowych „Nowych Książek” czytam: „W wieku 50 lat zmarł Ignacy Karpowicz, powieściopisarz, tłumacz z języków angielskiego, hiszpańskiego oraz amharskiego. Tego ostatniego nauczył się w Etiopii, gdzie trafił po studiach podczas podróży po chrześcijańskiej Afryce”. Jakoś mi ten wątek umknął (choć Karpowicz także laureat Kościelskich). Tymczasem widzę, że w książce Nowy kwiat cesarza pisał o Etiopii, jakby to była (jego słowa) „kraina baśni dla dorosłych, gdzie rządził zły król, znany z Cesarza Ryszarda Kapuścińskiego”. Zamówiłem, będzie pojutrze.

 

Środa, 21 października

Gdybym był dziś w Bernie, wybrałbym się niewątpliwie do głównego gmachu Uniwersytetu na polsko-retoromańskie spotkanie poetyckie z Piotrem Sommerem i jego gryzońskim tłumaczem. Dumenic Andry (rocznik 1960) jest poetą i prozaikiem, piszącym w dialekcie dolnoengandyńskim (Vallader) oraz romanistą. Laureat nagrody Schillera i szwajcarskiej nagrody literackiej. Od dwunastu lat redaguje „Annalas da la Societad Retorumantscha”.

Dwujęzyczny tomik wierszy Sommera ukazał się nakładem zuryskiej oficyny, która od nazwiska założycielki występuje pod firmą Edition Mevina Puorger. Na stronie wydawnictwa można przeczytać trafną charakterystykę polskiego poety: „Poezja Piotra Sommera jest tajemnicza: poetycki przekaz skrywa się za wieloma zasłonami, które wydają się namacalne, lecz nie ustępują przy próbie ich rozchylenia. Należy podjąć wysiłek i spróbować raz jeszcze, to wtedy dopiero pojawi się szansa, by dotyk skomunikował się z intelektem szukającym właściwego słowa dla wywołanego wierszem obrazu. Wydaje nam się, że odnajdujemy ślady biografii, przeżytych lat, miłości, miejsc i chwil. Wiemy jednocześnie, że z poezji możemy zaczerpnąć jedynie tyle, ile potrafimy sami odnaleźć […]”.

 

 

Nie pretenduję do biegłej znajomości żadnej odmiany języka retoromańskiego, ale fascynuje mnie on od lat i sporo rozumiem. Przyjrzałem się zatem początkowi programowego wiersza Czym mógłby być: / Che ch’ella pudess esser:

 

Wiersz musi być tym, czym jest.

Nie powinien udawać poematu

ani zastępcy naczelnika powiatu,

ani sklepowej, która ma okres.

 

W przekładzie Andry’ego zamiast „zastępcy naczelnika powiatu” (rzeczownik znalazł się w tym wierszu jako niedokładny rym do „poematu”) mamy piękne, nobliwe słowo „vicemastral”. A menstruacja sklepowej (w oryginale „ma okres” to asonans do „czym jest”)? Rzadkie słówko „suotsura” oznacza stan dezorientacji, wywrócenia do góry nogami, pomieszania. Mniej fizjologiczne od oryginału Sommera, świetnie oddaje stan, w jakim znalazła się sprzedawczyni: „e neir sco vendadra chi’d es suotsura”.

Gdybym był dziś w Bernie, o tym pewnie powiedziałbym w dyskusji. O trafności pomieszania. Nie przypadkiem tak właśnie – Durcheinandertal, w przekładzie Małgorzaty Łukasiewicz Dolina Pomieszania – nazywa się powieść Dürrenmatta, literacki pomnik, wystawiony hotelowi Waldhaus Vulpera w Gryzonii. Val Suotsura.

 

*

Obejrzeliśmy, w porcjach po dwa odcinki, czwarty sezon serialu The Diplomat, na który patrzę chętnie, bo raz po raz przywołuje sytuacje, znane mi z okresu, kiedy sam byłem dyplomatą. Obecny sezon nabrał wyraźnego oblicza politycznego: pani prezydent USA Grace Penn (Allison Janney) od chwili postrzelenia w nieudanym zamachu zmieniła się radykalnie, zaczyna prowadzić, bez pytania o zdanie doradców, własną, ofensywną politykę zagraniczną. Ostatni odcinek zamyka scena podawania się do dymisji, publicznego wypowiadania jej posłuszeństwa przez kolejne osoby z bliskiego kręgu: panią ambasador USA w Zjednoczonym Królestwie, szefową personelu Białego Domu, amerykańskiego sekretarza stanu, wreszcie wiceprezydenta. Wygląda to na słabo zawoalowane przygotowanie widzów do ewentualności wywarcia podobnej presji na urzędującego obecnie prezydenta USA. A zarazem na zręczną zapowiedź następnego, jeszcze ostrzejszego, sezonu.

 

Czwartek, 22 października

Dwie noce temu Tina, wróciwszy nad ranem z nocnych wędrówek, wdrapała się na mnie i ułożyła w dość chyba dla niej niewygodnej pozycji: między moimi plecami a lewym ramieniem. Mnie też było niewygodnie, ale nie protestowałem, bo czułem harmonię między jej mruczandem a biciem mojego serca.

A dziś czytam w sieci o aktorce Marii Pakulnis (wdowie po reżyserze Krzysztofie Zaleskim, niegdyś moim koledze ze studium doktoranckiego w IBL-u), i jej kotce: „Przychodziła do mnie, kładła się na mojej prawej piersi, przytulała się i sobie na niej leżała. Zastanawiałam się, o co chodzi. Nie wiedziałam, dlaczego zawsze wybiera to samo miejsce. Nie ukrywam, trochę zaczęło mnie to niepokoić […]”. Badania wykazały raka. Co czuje Tina? Nowotwór serca? (Nawet nie wiedziałem, że jest taka choroba).

 

Sobota, 24 października

Nowy kwiat cesarza (i pszczoły) Ignacego Karpowicza (Warszawa, PIW, 2007). Oparta na własnych obserwacjach z kilku pobytów w Etiopii i na krytycznej lekturze rozmaitych źródeł, od Biblii przez Historię Etiopii Andrzeja Bartnickiego i Joanny Mantel-Niećko po przewodniki (Etiopia Philipa Briggsa), barwna i paradoksalna opowieść o Etiopii, a w szczególności o Addis Abebie i Lalibeli. Literacko autor odwołuje się przede wszystkim do Andersena (Nowe szaty cesarza), do Kapuścińskiego (Cesarz) i do… Kafki („Wspiąłem się ku strażnikom. Nie przedstawiali się groźnie: mundury w kolorze jasnoniebieskim przypominające luźne piżamy, co przywoływało od razu jakąś rzeczywistość senną, równoległą, bo optymistyczną wizję z nigdy nie napisanej, radosnej wersji Kafkowskiego Zamku”, s. 93). Książka jest zręcznym połączeniem reportażu z przypowieścią. Dobry przykład takiego podejścia to rozważania na temat koloru skóry ludzi białych. W Etiopii, powiada Karpowicz, „o białych nie ma się generalnie zbyt wysokiego mniemania. Biały jest istotą drugiej kategorii, głupawą, powierzchowną i nic nierozumiejącą. Biały zasługuje, żeby go oszukać i wykorzystać. Żaden grzech. Biały w odróżnieniu od Etiopczyków nie jest prawdziwy, nie należy do świata i trochę nie wiadomo, co z nim zrobić, jak go traktować” (s. 75-76). Biały śmieszy. Na północy kraju śmieszy tym, że ma białą skórę, która, jak wszystkie rzeczy białe, jest mało praktyczna, bo łatwo się brudzi. Na południu natomiast, gdzie biali pojawiają się rzadziej, śmieszą oni tubylców tym, że ich zdaniem są pomalowani na biało, a nie wiadomo czemu nie chcą się do tego przyznać. Karpowicz: „Oj, pamiętam, pamiętam. Śliniono mnie, pocierano, raz nawet nadgryziono – a barwnik nie zszedł” (s. 23). (Teraz lepiej rozumiem małego Etiopczyka w ogrodzie zoologicznym w Addis Abebie, który mnie szczypał w rękę i chyba chciał ugryźć, a matka, zażenowana, tłumaczyła, że on pierwszy raz w życiu widzi człowieka białego…) Narrator Nowego kwiatu cesarza (i pszczół) wyzwala się ze swej wstydliwej białości, pokazując się publicznie z Etiopką – przezwycięża tym samym „własną groteskową jednowymiarowość”.

 

 

Odrębny charakter ma ostatnia część książki, poświęcona wykutym w skale kościołom Lalibeli. Niby też jest to reportaż, ale z metaforycznym naddatkiem, a czytelnik ma wrażenie, że autor wyzbywa się drwin i swoistego poczucia wyższości, opowiadając o tym fenomenie średniowiecznej pobożności. Karpowicz przywołuje legendę, wedle której kościoły te za dnia budowali ludzie, nocami zaś wspomagały ich anioły. I zaraz obudowuje ją faktami, cytując historyków, wedle których przy budowie zatrudniono czterdzieści tysięcy ludzi. A potem z własnego doświadczenia dodaje: „Kto czekał kilka dni w jakimś malutkim, zapomnianym przez Stwórcę miasteczku na autobus, ten szybko zrozumie, że bez anielskiego wsparcia przedsięwzięcie króla Lalibeli nie mogłoby zakończyć się powodzeniem […]” (s. 200). Właśnie, taka jest ta książka: metaforyczny reportaż z przymrużeniem oka.

 

Poniedziałek, 26 października

W Pruszkowie na Diabłach (1971) Kena Russella. Widziałem ten film pół wieku temu na Konfrontacjach, wywarł na mnie wtedy duże wrażenie. Obecna wersja reklamowana jest jako pełna, zawierająca fragmenty wtedy ocenzurowane; to akurat trudno mi ocenić po tylu latach, ale film nadal robi wrażenie, choć może z obecnej perspektywy dostrzega się inne rzeczy. Takie na przykład jak fryzury niektórych postaci. Kanonik Mignon, domorosły inkwizytor (gra go Murray Melvin), jawi się jak wyjęty z obrazów takich malarzy jak Fouquet czy Ghirlandaio, co jest zabawnym anachronizmem, jako że obaj malarze piętnastowieczni, a akcja filmu dzieje się w roku 1634. Z kolei ksiądz Barre, egzorcysta w okularkach (Michael Gothard) wygląda jak – inny anachronizm –David Bowie, Paul Jones albo Andy Warhol (zdumiewające, jak ci trzej idole byli do siebie podobni z wyglądu), dyrygujący tłumem rozhisteryzowanych fanów.

Maria, która (jedyna na sali kinowej) raz po raz parskała śmiechem, mówi, że film Russella przypominał jej konwencję Monty Python Flying Circus. Zachwycała się też dekoracjami (zwłaszcza schodami, prowadzącymi do matecznika księdza Grandier). Nic dziwnego: autorem scenografii Diabłów jest młody Derek Jarman, który wtedy u boku poznanego przypadkiem Kena Russella uczył się rzemiosła filmowego. W roku 1997, w wywiadzie dla pisma „Sight and Sound”, Jarman cytował z zachwytem formułę, użytą przez Aldousa Huxleya w Diabłach z Loudun: „Egzorcyzmy siostry Joanny były jak gwałt w publicznej toalecie”. Stąd te białe kafle, którymi wyłożone są filmowe ściany i mury. Reszta jest mroczną fantazją scenografa.

 

Wtorek, 27 października

W „Gazecie Wyborczej” ważny tekst Tomasza Kwaśniewskiego, pokazujący na przykładzie antropologa Kacpra Świerka, który, zagrożony utratą pracy na uniwersytecie, popełnił samobójstwo, zjawisko tzw. „punktozy” i metody, stosowane przez niektóre uczelnie w ramach osobliwie pojętej „polityki kadrowej”. A zarazem jest to pasjonująca opowieść o przedmiocie badań antropologicznych, o plemionach, żyjących w niemal zupełnym oderwaniu od cywilizacji, które wszakże umieją się bronić przed naporem nowoczesności. Kluczowy cytat: „oni potrafią wszelkie zmiany płynące z zewnątrz kontrolować. I dopuszczają tylko te, które według nich są cenne”. Na przykład lądowisko dla awionetek, wyposażone w łączność radiową, żeby w razie wypadku czy poważnej choroby można było ofiarę szybko przetransportować z dżungli do szpitala.

 

Sobota, 31 października

Od paru dni Tina praktykuje nowy poranny rytuał. Kiedy jem śniadanie, układa się w ogrodzie zimowym do drzemki na siodełku rowerka stacjonarnego – świetnie wie, że to następny punkt mojego codziennego programu. Zjadłszy, podchodzę z książką (obecnie: nowa powieść Tokarczuk) i delikatnie zajmuję jej miejsce. Jest trochę droczenia się, ale w końcu ustępuje, a ja dziękuję jej za wygrzanie siodełka.

 

*

Trzydziesty ósmy rocznik „Blätter der Rilke-Gesellschaft”: teksty z jubileuszowego spotkania Towarzystwa w Pradze oraz inne artykuły, zebrane pod wspólnym nagłówkiem Z Pragi do Europy | Najpóźniejsze niemieckojęzyczne poezje Rilkego. Pisałem już tutaj (17 września 2025 roku) z entuzjazmem o inauguracyjnej mowie Karla Ove Knausgårda. W tomie jest też wnikliwe omówienie praskich spotkań poety z malarstwem europejskim (Erich Unglaub). Jest rzecz o wpływie Kierkegaarda na koncepcję lęku w Elegiach duinejskich (Jakob Grummet). Emila di Rocco omawia wieloletni zachwyt Rilkego dla Dantego. Torsten Hoffmann i Manfed Koch pytają prowokacyjnie, czy Rilke był „salonowym faszystą” (jak próbowano go nazywać na podstawie dwóch listów, w których zdarzyło mu się pochwalić Mussoliniego). Lucie Merhautová daje zniuansowany obraz czeskiej recepcji Rilkego od jego debiutu w roku 1895 do czasu Protektoratu Czech i Moraw. Frauke Fitzner przysłuchuje się, jak Rilke w kilku późnych swych wierszach (Musik, 1924, Ur-Geraüsch, Musik, 1925, Gong) wsłuchiwał się w swoje słuchanie. W dziale recenzji Erich Unglaub omawia monografię duńskiego historyka sztuki Henrika Wivela Vilhelm Hammershøi. Maler som poesie (Strandberg Publishing, København 2026). „Malarstwo jako poezja”, ten tytuł wskazuje kierunek poszukiwań. Wivel omawia szczególnie takie punkty wspólne, jak: milczenie, cisza, cierpliwość, portret. Nie przypadkiem, dodajmy, wokół tych wątków koncentrują się omówienia obecnej wystawy duńskiego malarza w Zurychu.

Na koniec chciałbym zwrócić uwagę na jeden jeszcze wątek. Gerhard Fasolt omawia związki Rilkego z położonym w Południowym Tyrolu uzdrowiskiem Meran. Oto fragment tekstu: „Irene von Kutschera-Woborsky, kuzynka Rilkego, córka praskiego adwokata Jaroslava Rilke von Rüliken, który finansował studia Rilkego i ponadto dodatkowo wspierał go finansowo, przez wiele lat mieszkała w Meranie wraz ze swym synem Oswaldem. Po śmierci swego ojca to ona przejęła finansowe wsparcie Rilkego. […] Syn Irene, Oswald von Kutschera-Woborsky, historyk sztuki i autor książek […] chorował ciężko na cukrzycę i umierając już w wieku 34 lat uczynił Rilkego testamentem swym jedynym dziedzicem. W roku 1926 Rilke przekazał na częściową renowację kaplicy w Muzot sumę 1000 franków ze spadku po Oswaldzie, po którym odziedziczył 30 000 koron”.

Od siebie dodam, że stryj poety, Jaroslav Rilke (1833-1892), miał rozmaite powiązania z Polską. Z „Gazety Lwowskiej” można wyczytać, że w dniu 11 czerwca 1867 roku przyjechał z Pragi do Lwowa, zatrzymał się w Hotelu Angielskim, a 14 czerwca powrócił do Pragi. W roku 1867 krakowski „Czas” (nr 223) ogłosił obszerny artykuł o pierwszym zjeździe notariuszy austriackich, który odbył się w praskiej auli uniwersyteckiej (Carolinum): „[…] dr Jaroslav Rilke, przewodniczący komitetu urządzającego zjazd, obrany prezesem zebrania, powitał zgromadzonych w krótkim przemówieniu w językach niemieckim, czeskim, polskim i włoskim, po czym […] podniósł ważność stowarzyszeń na rozwój ustroju prawniczego w monarchii” (podkr. moje, styl anonimowego autora).

 

Niedziela, Wszystkich Świętych

Wczorajszej nocy skończyłem Świata jest za dużo – dobry timing dla powieści, która ma zbiorowego narratora w postaci tych, co się jeszcze nie urodzili, a zatem z definicji także Wszystkich Przyszłych Świętych. W dodatku w tej wielowątkowej epopei dolnośląskiej (z ekskursjami w kierunku wschodnim, kresowym i zachodnim, emigracyjnym) wiele jest przemocy, wiele męczennic i wielu męczenników, które i których szczególnie w tym dniu wspominamy.

Koncepcja zbiorowego narratora kształtuje też nielinearne pojmowanie czasu. Stąd pomysł szczególnej roli połowy życia w biografii każdego człowieka – niemożliwej do ustalenia przez osobę zainteresowaną, która nie zna daty swej śmierci, ale widocznej dla owego narratora. Stąd też owidiuszowski (i apulejuszowy?) z ducha koncept wszechobecnych metamorfoz („to przemiany tworzą czas, transformacje i metamorfozy, prawdziwe motory wszechświata” [6]).

Każdy czytelnik będzie miał w tak różnorodnej powieści swoje ulubione fragmenty. Dla mnie jest to brawurowy rozdział Amulety, zawarty w historii kabalisty i wrocławskiego mincerza Barucha. Wyobrażam sobie świetnie obraz, a może nawet cykl obrazów Henryka Wańka, nawiązujących do tej wplecionej w powieść historii.

Szczególną rolę odgrywa rozdziałek, zatytułowany Apofenia. Jego bohaterką jest grecka bogini, siostra Kairosa, która nie wiadomo jak dokładnie wygląda, bo oglądać ją można tylko od tyłu, od strony pleców. Apofenia to termin wzięty z psychologii, gdzie oznacza skłonność do dostrzegania wzorów albo powiązań w pozornie przypadkowych wydarzeniach lub zbiorach danych. Kairos (którego pamiętamy z Biegunów) miał swój żeński odpowiednik w mitologii rzymskiej – była to Occasio. Tokarczuk w nowej powieści czyni Apofenię także prawosławną świętą, taki jej kreśląc wizerunek: „Apofenia w lewej ręce trzyma podartą tkaninę, na której naszyto przedmioty: guzik z munduru, zaschnięty liść, złamane pióro, pocztówkę z datą sprzed wieku. Ma siwe włosy powiązane w dredy, każdy włos to czyjaś historia” [7]. Trudno nie dostrzec w tym opisie pisarskiej sygnaturki.

Innym takim miejscem jest dla mnie fragment: „Szeroką, paradną klatkę schodową pałacu obwieszono marnymi reprodukcjami Légera, Paula Klee i Kandinskiego, co robiło ogromne wrażenie na wszystkich, którzy tamtędy przechodzili. […] Inni zaś, onieśmieleni tym nowym, doznawali niepokojącego wrażenia ogromu tego wszystkiego, czego jeszcze nie znali, i w końcu mijali te obrazy z poczuciem, że świata jest za dużo, aby się na wszystkim znać”.

To miejsce kluczowe, jako że wyjaśnia tytuł powieści. Dla mnie wszakże najważniejsze jest w nim nazwisko związanego ze Szwajcarią i z Bernem malarza. Żeby to uzasadnić, wklejam poniżej notatkę, jaką sporządziłem 27 września 2015 roku:

 

Marzec 1998. Bilet kolejowy do Lipska, gdzie podczas targów książki Polska była gościem honorowym, targom towarzyszyła konferencja, na której miałem referat (Historia literatury jako dzieje przedmiotów), drukowany potem w tomie Polonistik im deutschsprachigen Bereich. Aufgaben und Perspektiven ihrer Entwicklung.

Olga Tokarczuk dowiedziawszy się, że mieszkam w Szwajcarii, prosiła mnie o zlokalizowanie obrazu Klee, którego reprodukcję widziała w młodości i którego tytuł ją urzekł, a którego nigdy już potem nie widziała. Zapisałem tytuł na bilecie.

Por.: Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto. Warszawa 1969, PWN, t. II s. 331: „il. 635 Paul Klee, Tańcz poczwaro, wedle mojego cichego śpiewu, 1922, N. Jork, Muz. Guggenheima”.

Tadeusz Nyczek, Po co jest sztuka? Rozmowy z pisarzami, Kraków, Muzeum Sztuki Współczesnej, 2012: „Związek literatury ze sztuką, przede wszystkim z malarstwem, jest lejtmotywem każdego z wywiadów. Ciekawie w tym kontekście brzmią rozważania Olgi Tokarczuk na temat zanikającej zdaniem autorki ‘sztuki tytułów’. Za jedno z arcydzieł tej sztuki pisarka uznała tytuł obrazu, z którego reprodukcją zetknęła się w dzieciństwie: Tańcz, poczwaro, wedle mojego cichego śpiewu (Paul Klee, 1922)”.

 

Tyle stara notatka. Nie wiem w tej chwili, czy poświadczający ją bilet przetrwał moją przeprowadzkę do Polski, myślę, że trafił wraz z resztą mojego archiwum do zbiorów Biblioteki Narodowej. A pisarka sama opowiedziała o swoim poszukiwaniu tego obrazu Paula Klee w tekście, który ukazał się w tomie zbiorowym Spotkania z Jungiem (Warszawa, Eneteia, 2007).

 

Piątek, 6 listopada

W wydawanym przez krakowską polonistykę piśmie „Przekładaniec” czytam artykuł Alicji Kitlasz, którego podtytuł brzmi: O tłumaczkach międzywojnia i ciszy archiwów. Autorka opracowywała biogramy kilkunastu tłumaczek tego okresu (niektóre zaczynały pracę jeszcze przed I wojną, inne kontynuowały ją po II). Zwraca uwagę rozpiętość ilościowa dorobku, od kilku przekładów po kilkadziesiąt. Absolutną rekordzistką jest tu Wacława Komarnicka (102 przekłady, z angielskiego i rosyjskiego). Wspominam o tym fakcie, bo sam miałem szczęście być w prowadzonej przez WK prywatnej grupie tłumaczeniowej, u boku Anny Esden-Tempskiej, Anny Kołyszko, Blanki Kuczborskiej, Tomasza Mirkowicza, Alicji Skarbińskiej, Julity Wroniak. To była niezła szkoła tłumaczenia, pisania, życia.

 

Poniedziałek, 9 listopada

W serii „Biblioteka Narodowa” pierwsze polskie wydanie Las Soledades, dwuczęściowego poematu hiszpańskiego poety Luisa de Góngory (1561-1627), twórcy gongoryzmu [8].

Czytany bez uprzedzeń, ten erudycyjny poemat odsłania rozmaite oryginalne cechy. Na przykład zaskakująco wiele jest w tej poezji odniesień geograficznych do Afryki. W pierwszej Samotności pojawia się „ta, która się żywi / egipską żmiją” (s. 10) – jako „symbol zawiści”, co tłumacz objaśnia odwołaniem do Kleopatry i do Księgi emblematów. Nieco dalej mowa o goździku: „wonny wytwórca owego aromatu, / który – źle wiedziony przez Egipt, / a stamtąd dalej do łakomej Grecji / – nie gwóźdź, lecz ostroga apetytu […]” (s. 31). Nota od tłumacza objaśnia, że „chodzi tu o skomplikowaną trasę, jaką przebywały w Egipcie towary pochodzące ze Wschodu, które docierały najpierw do portu nad Morzem Czerwonym, stamtąd były transportowane na wielbłądach do Koptos (dzisiaj: Kift), gdzie umieszczano je na statkach, płynących Nilem do Aleksandrii” (s. LXX).

W drugiej Samotności mamy „jasne, choć etiopskie gwiazdy” (s. 88, mowa o gwiazdozbiorach Andromedy, Kasjopei i Cefeusza), są też „dwa Cefeusza skarby” (s. 89, a przypis objaśnia, że był to „król Etiopii, mąż Kasjopei i ojciec Andromedy”). Kiedy czytamy, że „niespodzianie napadła lwica / meliońskiego amanta” (s. 96), przydaje się objaśnienie, że to aluzja do „afrykańskich podań o mauretańskim rycerzu Abenyucefie, jednym z pierwszych rycerzy Meliony” (tu chodzi chyba o miasto Miliana w Algierii?). Pojawia się też enigmatyczna wzmianka o polu, „które morzu, na czas określony, winne / jest robaczków z kryształu więcej, niż Egiptowi / lęków zostawia Nil, gdy go kąpie” (s. 98-99). Kluczem jest tu słowo „kryształ”. Autorka wstępu pisze: „Chociaż w poemacie mamy do czynienia z wodą źródlaną, rzeczną i morską, to każdy z wymienionych rodzajów zostanie nazwany kryształem. Jako kryształ będzie też określone piękno kobiecego ciała. Szereg odmiennych elementów zostaje połączonych jedną wspólną nazwą” (s. LXXIV). Justyna Ziarkowska traktuje to jako nowatorski zabieg poetycki. Zastanawiam się, czy nie można owej nadobecności kryształów w poemacie wiązać z modną ongiś krystalomancją (patrz tzw. Modlitewnik Władysława Warneńczyka).

Od pewnego czasu w serii „Biblioteka Narodowa” publikowane są informacje biograficzne o autorach opracowania. To niewątpliwie słuszna polityka wydawnicza, doceniająca trud edytorów. O głównym autorze pisze się obszernie we wstępie. Cóż jednak z tłumaczem? W tym przypadku Marcin Kurek, jeśli się nie mylę, przekładał poemat Góngory specjalnie z myślą o tej edycji. Są w tomie biogramy obu autorek opracowania, a nie ma sylwetki tłumacza, mimo, że też przyczynił się do obudowy tomu, zamieszczając obszerną Notę od tłumacza. Podaję zatem, że Marcin Kurek (rocznik 1970) jest iberystą, profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego, ale też poetą. W roku 2010 za poemat Oleander otrzymał Nagrodę Kościelskich. Z Justyną Ziarkowską (J. w jego wierszach) stanowią zgrany tandem.

 

Środa, 11 listopada

Avedon (2026), dokument o słynnym fotografie. Film niesłychane dynamiczny, jak dynamiczne były najczęściej portrety, robione przez Richarda Avedona, który kazał swoim modelkom i modelom tańczyć i skakać, a często skakał wraz z nimi. Dla mnie najciekawsze dwa zdjęcia: Pszczelarz i Skórnik grzechotników. Pierwsze zaczęło się od ogłoszenia w piśmie pszczelarskim, zgodnie z którym poszukiwano osoby, gotowej pozować „światowej sławy fotografowi” z pszczołami w lub na swoim ciele. Zgłosił się Ronald Fischer, pszczelarz z Kalifornii. Twarz i klatkę piersiową posmarowano mu feromonem królowej pszczół. Zapach zwabił setki owadów, które szybko utworzyły „pszczelą brodę”. Drugie zdjęcie przedstawia trzynastoletniego młodzieńca z bujnymi kędziorami, o delikatnej, nieco kobiecej twarzy, który trzyma w obu rękach sporego grzechotnika. Wąż, wraz z narzędziami do patroszenia, wygląda jak antyczna lira, a współczesny chłopak w brudnym fartuchu zmienia się w młodego Dionizosa.

 

Czwartek, 12 listopada

Possible Love (2026), bardzo długi koreański film, drugi w cyklu zagranicznych filmów, nawiązujących do poszczególnych ogniw cyklu Kieślowskiego. Najpierw perski reżyser Asghar Farhadi sięgnął po szóste przykazanie w Parallel Tales (2026), teraz Lee Chang-dong zainspirował się (luźno) Dekalogiem X. Dwie pary małżeńskie, które dzieli niemal wszystko, zbliżają się do siebie podczas kręcenia filmu dokumentalnego o skutkach brutalnie stłumionego strajku w fabryce. Łączy bohaterów, łącznie z synem jednej z par, motyw trzymania w ręku węża (albo czegoś wężopodobnego), z którego tryska woda (względnie inna ciecz). To moment radości, wyzwolenia, poznania piękna (tęcza). Dla reżyserki owego filmu dokumentalnego odpowiednikiem węża jest wyzwalacz kamery – najchętniej rejestrowałaby wszystko, uruchomienie aparatu jest dla niej podobnym wyzwoleniem. Nie wiem, czy nie sięgam za daleko, ale dla mnie było to wyraźne nawiązanie do tego kluczowego w powieści Prousta fragmentu: od jedzenia szparagów po tęczę na niebie, przymierza starego z nowym. Trzeba pamiętać, że Lee Chang-dong, twórca kilku nagradzanych filmów, nigdy nie studiował reżyserii, tylko literaturoznawstwo – był najpierw nauczycielem gimnazjalnym, a z czasem został ministrem kultury Korei Południowej. Krótko mówiąc, doszedł do filmu od strony literatury.

 

Piątek, 13 listopada

Od 11.15 myślą jestem na Cmentarzu Podgórskim w Krakowie, gdzie pogrzeb Andrzeja Turczynowicza, pseudonim Amok. Rocznik 1947, jeden z weteranów krakowskiego środowiska hippisów. Pamiętam go jeszcze jako chłopaka Galii, najbliższej przyjaciółki Kory. Był jako jeden z pierwszych w tym środowisku więziony za odmowę służby wojskowej. Potem z Wieśkiem Nowackim i innymi budował hippisowską osadę w Bieszczadach. Brał udział w działaniach artystycznych Kantora (ja także) i Beresia. W Warszawie działał w klubach Sigma i Remont, patronując młodym zespołom punkowym. Za kolportaż ulotek i literatury drugiego obiegu został po latach (2017) odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności. Do końca zachował piękną twarz.

 

Sobota, 14 listopada

Bruno Schulz. O artyście, jego zabójcy i uprowadzeniu historii Benjamina Balinta. Oryginał ukazał się po angielsku, autor (rocznik 1976) mieszka w Jerozolimie. Bibliografia i przypisy zajmują prawe jedną czwartą objętości książki, świadcząc o imponującym opanowaniu wielojęzycznej literatury przedmiotu oraz rozproszonych materiałów archiwalnych. Do tego dodać trzeba cytaty z rozmów bądź korespondencji ze świadkami epoki, ludźmi, którzy mają istotne rzeczy do powiedzenia na temat jego spuścizny oraz światowej recepcji (Balint cytuje m. in. prywatne wypowiedzi Henryka Grynberga, Ewy Kuryluk, Cynthii Ozick, Joanny Rostropowicz-Clark). Nie jest to ani biografia sensu stricte, ani klasyczna monografia – raczej zręcznie skomponowana, wciągająca opowieść wokół sprawy potajemnego wywiezienia z Drohobycza do Jerozolimy fresków, jakie Schulz malował w czasie okupacji w pokoju dziecinnym nazistowskiego oprawcy Felixa Landaua. Autor nie narzuca swojego stanowiska, woli przedstawić wiele punktów widzenia, jak wiele jest interpretacji twórczości Schulza, wiele wersji jego śmierci i wiele wciąż jeszcze do odkrycia na jego temat. Po książce Briana R. Banksa (2006), która nie doczekała się przekładu polskiego, to bodaj druga anglojęzyczna próba całościowego ujęcia tematu „Bruno Schulz”.

Jedno miejsce nie daje mi spokoju. Mowa o 17 września roku 1939: „W tym dniu Schulz zamierzał wygłosić w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu odczyt na temat dwóch drohobyckich artystów, E. M. Liliena i Leopolda Gottlieba […]” [9]. Rozumiem, że mieszkający w Izraelu autor nie musi cały czas mieć w pamięci zmieniających się z biegiem dziejów granic Polski i pamiętać, że założony w roku 1817 we Lwowie Zakład Narodowy im. Ossolińskich dopiero po II wojnie został przeniesiony do Wrocławia, które to miasto w roku 1939 nazywało się Breslau i należało do Trzeciej Rzeszy – trudno sobie tam wyobrazić odczyt Żyda Schulza o dwóch innych żydowskich artystach. Ale gdzie był tłumacz, gdzie redaktorzy i korektorka, których nazwiska wymieniono w kolofonie?

 

Niedziela, 15 listopada

„[Miłosz] jest jednym z bardzo nielicznych pisarzy, którzy posiedli moc przeniesienia własnego doświadczenia historycznego z kotła do kuźni – miejsca, gdzie wypracowywał i hartował hierarchię wartości, odróżniającą go od niemal wszystkich innych zachodnich pisarzy jego czasu. Niewątpliwie kluczowe były w tym jego doświadczenia – życie w Polsce podczas II wojny światowej i zagrożenie całkowitym rozpadem świata”. Ten cytat z eseju południowoafrykańskiego poety i historyka literatury współczesnej, Stephena Watsona, poświęconego Abecadłu Czesława Miłosza, jest jednym z wielu smakowitych rodzynków, jakie można wydłubać z artykułu Davida Atwella Modernizm w tonacji molowej, zamieszczonego w piśmie „Porównania” (2026 nr 1). Tenże Wilson planował napisanie książki The Importance of Czeslaw Miłosz, do której notatki „zaczynają się od lektury Miłosza w kontekście jego religijnej wrażliwości, z adnotacjami dotyczącymi przeciwstawienia praktyki i kontemplacji w koncepcji św. Tomasza z Akwinu. Przez pryzmat myśli Akwinaty Watson eksplorował, w jaki sposób praktyka i kontemplacja – rozumiane jako historia i poezja – mogą zostać elastycznie sprzymierzone ze sobą”. Artykuł pokazuje rolę Miłosza, Herberta i Różewicza w twórczości takich autorów południowoafrykańskich, jak poeta-jubiler Mangaliso Buzani, John Maxwell Coetzee, Kobus Moolman, Douglas Red Skinner, cytowany Watson oraz poetka Fiona Zerbst. Watson uczył się polskiego od Barbary Ledóchowskiej, która, dodajmy, był córką ambasadora Kajetana Morawskiego; z mężem, Włodzimierzem Ledóchowskim – kurierem, dyplomatą, inżynierem, właścicielem plantacji herbaty, założyli oni w RPA Catholic Association for Racial Equality. Więcej o tej parze można się dowiedzieć z zamieszczonego w tym samym numerze „Porównań” artykułu Jakuba Muchowskiego Man of Many Worlds: Włodzimierz Ledóchowski, Polish Memory Cultures and Anti-apartheid Activism, dla którego punktem wyjścia było wspomnienie Nadine Gordimer o Ledóchowskich, zamieszczone w „Zeszytach Literackich” (nr 25). Sylwetkę ich syna, interesującego fotografa Chrisa Ledochowskiego daje w „Porównaniach” Wojciech Szymański, zaś o stosunku Stephena Watsona do Miłosza wnikliwie pisze Karina Jarzyńska.

Z kolei Robert Kusek w artykule Herbert at Cape Town podaje, że zainteresowanie Coetzee’ego twórczością autora Barbarzyńcy w ogrodzie sięga początku lat sześćdziesiątych, kiedy to Coetzee mieszkał w Londynie i w BBC usłyszał trzy radiowe adaptacje sztuk Herberta! Dotychczasowym apogeum zainteresowania poezją Herberta jest wydanie Selected Poems w serii Penguin Modern Classics, opracowane przez Coetzee’ego i Alissę Valles. Natomiast Hermann Wittenberg odsłania w „Porównaniach” wczesną, sięgającą lat pięćdziesiątych, fascynację Coetzee’ego Chopinem.

Jako niepoprawny poszukiwacz nieprzypadków dodam, że wszystkie te teksty powstały na potrzeby projektu badawczego NCN „(Nie)przypadkowi turyści. Recepcja XX- i XXI-wiecznej polskiej literatury i kultury wizualnej w Republice Południowej Afryki”.

 

*

 

Fot. Piotr Mojski

 

W oknach Burghofu, kamienicy na głównym placu Rapperswilu, pojawiła się wiadomość o planowanym na rok 2028 ponownym otwarciu Polenmuseum. Trzymam kciuki.

 

JAN ZIELIŃSKI

 

[1] Por.: https://www.academia.edu/95399157/Powstanie_Styczniowe_Aleksander_Miecznikowski_poprawiona_biografia

[2] Por. „Kurier Warszawski” 1841 nr 71 i 79.

[3] Por. „Kurier Warszawski” 1841 nr 88.

[4] Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Spraw Wewnętrznych i Duchownych, cz. II, t. I, Warszawa 1866 s. 395.

[5] „Kurier Warszawski” 1879 nr 101.

[6] Olga Tokarczuk, Świata jest za dużo. Kraków, WL, 2026, s. 453.

[7] Tamże, s. 448.

[8] Luis de Góngora, Samotności. Przekład Marcin Kurek, Wstęp Justyna Ziarkowska. Opracowanie: Justyna Ziarkowska, Agata Zapłotna. Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2026. Cytaty lokalizuję w tekście, podając w nawiasie numer strony.

[9] Benjamin Balint, Bruno Schulz. O artyście, jego zabójcy uprowadzeniu historii. Przełożył Michał Lipa. Warszawa, Agora, 2026, s. 126.

Warto również przeczytać...
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego
Autorzy
Cenimy państwa prywatność
Ustawienia ciastek
Do poprawnego działania naszej strony niezbędne są niektóre pliki cookies. Zachęcamy również do wyrażenia zgody na użycie plików cookie narzędzi analitycznych. Więcej informacji znajdą państwo w polityce prywatności.
Dostosuj Tylko wymagane Akceptuj wszystko
Ustawienia ciastek
Dostosuj zgody
„Niezbędne” pliki cookie są wymagane dla działania strony. Zgoda na pozostałe kategorie, pomoże nam ulepszać działanie serwisu. Firmy trzecie, np.: Google, również zapisują pliki cookie. Więcej informacji: użycie danych oraz prywatność. Pliki cookie Google dla zalogowanych użytkowników.
Niezbędne pliki cookies są konieczne do prawidłowego działania witryny.
Przechowują dane narzędzi analitycznych, np.: Google Analytics.
Przechowują dane związane z działaniem reklam.
Umożliwia wysyłanie do Google danych użytkownika związanych z reklamami.

Brak plików cookies.

Umożliwia wyświetlanie reklam spersonalizowanych.

Brak plików cookies.

Zapisz ustawienia Akceptuj wszystko
Ustawienia ciastek