Będę mówić o języku, ale mój wykład nie będzie miał charakteru ściśle językoznawczego, choć naturalnie znajdzie się w nim wiele informacji dotyczących jego struktury. Mój punkt widzenia na język jest praktyczny – patrzę nań okiem tłumacza.
Zacznę od ciekawostki. Otóż w latach czterdziestych XX wieku w Los Alamos, gdzie w ramach projektu Manhattan pracowano nad bombą atomową i dokąd ściągano najwybitniejszych uczonych z całego świata, między innymi polskiego matematyka Stanisława Ulama, znalazła się również grupa uczonych węgierskich – János Neumann, Jenő Wigner, Ede Teller, Leo Szilárd. Współpracownicy nazywali ich Marsjanami, mieli bowiem wrażenie, że oni myślą w jakiś inny sposób. Isaac Asimov powiedział podobno: „Na świecie istnieją dwie inteligentne rasy, ludzie i Węgrzy”, a Enrico Fermi, twórca pierwszego reaktora jądrowego, zapytany, czy wierzy w ufo, odparł: „Tak, nawet ich znamy, to są Węgrzy”.
Bon mot bon motem, ale kto styka się z Węgrami, spostrzega, że rzeczywiście myślą trochę inaczej, a jeśli zna ich język, rozumie, że dzieje się tak dlatego, że węgierski ma specyficzną strukturę, inną niż większość znanych nam języków europejskich i indoeuropejskich. Inne postrzeganie rzeczywistości, inny sposób myślenia i formułowania myśli, budowania zdań, nawet inny porządek kontaktów międzyludzkich – a to wszystko wyraża się inną składnią.
Węgierski ma opinię języka trudnego, ale jest to trudność zrozumienia struktury, a nie trudność pamięciowa. Reguły i logikę tego systemu gramatycznego nie jest łatwo opanować, ale kiedy się je już zrozumie, język raczej nie będzie zaskakiwać wyjątkami, które tak często spotykamy w językach europejskich. Według najbardziej popularnego czy też uznawanego stanowiska węgierski należy do grupy języków ugrofińskich. Istnieją jednak również inne teorie na temat jego pochodzenia, niektóre na pierwszy rzut oka wydają się być może cokolwiek księżycowe, ale wspominam, że istnieją, ponieważ w ciągu minionych ponad stu lat pojawiały się one zarówno w środowisku naukowym, jak i poza nim, co świadczy o tym, że ten temat niepokoi i zajmuje na Węgrzech wielu ludzi: czym jest nasz język? A to według mnie ciekawe i zastanawiające zjawisko.
Jakie są te specyficzne, odrębne cechy języka węgierskiego?
Węgierski posiada zwarty, wewnętrznie spójny i logiczny system gramatyczny, którego poszczególne części wspierają i uzupełniają się nawzajem. Ten język robi na obcokrajowcu takie wrażenie, jakby był wręcz zaprojektowany, tak dobrze funkcjonują razem jego części. Gramatyka jest złożona i napotykamy w niej zjawiska nieznane w językach europejskich i indoeuropejskich. Powiem tu krótko tylko o niektórych, przede wszystkim tych, które stawiają jakieś szczególne zadania przed tłumaczem literatury.
Węgierski jest językiem aglutynacyjnym. Nie ma przyimków, tylko „dokleja” do cząstki pierwotnej słowa rozmaite afiksy, by tworzyć formy gramatyczne, i w ten sposób rozbudowuje się znaczenie tego słowa. Jak klocki lego. Tak powstałe pojedyncze słowa w polszczyźnie musimy wyrażać kilkoma słowami. Ismerőseimnél – „U moich znajomych”. Meghívattathatnátok – potrzebujemy 7 słów: „Moglibyście sprawić, żeby on został zaproszony (albo oni zostali zaproszeni)”. To duża zwięzłość wyrażania.
Ma system „cząstek pierwotnych”, które stanowią podstawę słów, i odpowiadają za budowanie i funkcjonowanie całego słownictwa. Po węgiersku: gyök (ök). Ja je tak nazywam – spotkałam się z użyciem nazwy „temat wyrazu”, nieprecyzyjnej w tym wypadku, „pierwiastek” albo „rdzeń”, ale pierwiastek to termin matematyczny, a rdzeń jest z kolei nieodpowiedni, bo w polszczyźnie rdzeń słowa może się zmieniać, podczas gdy cząstki pierwotne są niezmienne. Istotą tego systemu jest to, że decydująca większość węgierskich słów istnieje nie w sposób samodzielny i niezależny od siebie, tylko niejako „wyrasta” z jednego wspólnego pnia, z tej właśnie cząstki pierwotnej. To są bowiem najmniejsze cząstki znaczeniowe, słowa jednosylabowe, składające się z jednej lub dwóch spółgłosek i samogłoski. Większość z nich jest jednocześnie czasownikiem i rzeczownikiem, rozumiemy to z kontekstu bez żadnych wątpliwości (vár – zamek, vár – czeka). Mogą być zaczątkiem rzeczowników, czasowników, przymiotników i przysłówków. W języku węgierskim stosunek wzajemny wyrazów określają końcówki i postpozycje doklejane do powstającego słowa. A więc wyraz rozpoczyna się od cząstki pierwotnej, mającej swoje znaczenie słownikowe, po niej zaś następuje szereg sufiksów, z których każdy spełnia tylko jedną funkcję morfologiczną (składniową). Nie wzrasta więc liczba użytych w wypowiedzi słów, jak wspomniałam, tylko ich długość. W języku polskim, gdzie rolę tę pełnią przyimki, fraza jest z reguły dłuższa i bardziej rozwinięta. Tłumacz musi się z tym liczyć i starać się oddawać tekst tak esencjonalnie, jak to tylko możliwe.
Gdy mowa o prozie, mamy pewien margines swobody, gdy jednak przekładamy poezję, a jeszcze wiersz o zdyscyplinowanej strofie, kiedy musimy pilnować rymu, liczby sylab, rytmu – a przecież są jeszcze obrazy! – zadanie robi się skomplikowane. Jeszcze do tego wrócę.
Jak powstaje taka rodzina słów? – Węgrzy nazywają je „krzewami słownymi”.
Dam przykład: cząstka pierwotna ér –oznacza żyłę, również żyłę wodną (rzeczownik), a także stykanie się, sięganie (czasownik). Dodajemy głoskę -t i powstają słowa: ért – „rozumie”, értelem – „sens”, érték – „wartość”, értelmes – „rozsądny”, értelmetlen – „bezsensowny”, értékelés – „ocena”, értesülés – „wiadomość”, „informacja” – jedna gałąź. Dodajemy -d: érdek – „interes”, érdem – „zasługa”, érdemes – „zasłużony”, „wart czegoś”, érdekes – „interesujący”, érdes – „szorstki” – druga gałąź. Dodajemy głoskę -z: érzés, érzelem – „uczucie”, érzékelés – „odczuwanie”, érzékeny – „wrażliwy” – trzecia gałąź. Dodajemy -v: érv – „argument”, érvényes – „ważny, obowiązujący” – czwarta gałąź, i tak dalej.
Drugi przykład: foly – „płynie”. Z tej cząstki powstają: folyó – „rzeka” (to właściwie imiesłów przymiotnikowy „płynący”, ale funkcjonuje jako rzeczownik, trochę tak, jak u nas „leśniczy”), folyadék – „płyn”, folyékony –– „płynny”, folyamat – „proces” (w sensie: coś, co dzieje się, „płynie” w czasie) folyosó – „korytarz” (przez który przepływa ruch), folytat – „kontynuuje”, folyton – „ciągle”. Mamy tu i rzeczowniki, i czasowniki, przymiotnik i przysłówek. I widzimy, że wszystkie te słowa pozostają w bliższym lub dalszym, dosłownym lub abstrakcyjnym, ale zawsze w logicznym pojęciowym pokrewieństwie z cząstką pierwotną.
Cząstki pierwotne są fundamentem słowotwórstwa. To kolejne, niezwykle ciekawe zjawisko w języku węgierskim, ponieważ możliwości słowotwórcze węgierszczyzny są bardzo szerokie, można by wręcz powiedzieć – nieograniczone, tak elastyczny jest ten mechanizm. Istnieje na przykład ogromna liczba czasowników odsłownych. Węgier nie gra na instrumentach, tylko zongorázik, „fortepianuje”, gitározik, „gitaruje”, mamy czasownik od każdego z nich. Podobnie z innymi grami, na przykład karcianymi, sportowymi.
Nie trzeba na każde nowe pojęcie czy wynalazek wymyślać całkiem nowych słów albo zapożyczać ich z innego języka, ponieważ z istniejących cząstek pierwotnych z nowymi sufiksami lub – najczęściej – z innymi słowami – tworząc słowa złożone – można mieć odpowiednie, dokładne nazwy. „Samochód” – gépkocsi – „pojazd mechaniczny”, „komputer” – számítógép – „maszyna licząca”, „cyklon” – forgószél – „obracający się wiatr”, „wulkan” – tűzhányó – rzygający ogniem, nawet „vermut” – ürmösbor – „wino piołunowe”.
Z tego powodu słowa węgierskie są niejako instynktownie zrozumiałe. Człowiek znający węgierski zrozumie dokładnie odcień znaczeniowy słowa – które słyszy po raz pierwszy w życiu – dzięki temu, że rozróżnia cząstkę pierwotną słowa, którą zna z innych słów, i rozumie logikę dołączonych do niej sufiksów. Znaczenie cząstki pierwotnej determinuje bowiem w pewien sposób znaczenie słów na niej budowanych.
Liczne w językach indoeuropejskich wyjątki są znakami ich historii. Węgierski natomiast, dzięki swojej izolacji, zachował pierwotną logikę języka. Językoznawcy twierdzą, że system cząstek pierwotnych daje językowi węgierskiemu wyjątkową stabilność i ciągłość, bo cząstki pierwotne pozostały niezmienne od najdawniejszych czasów. Ta okoliczność wyjaśnia też, jak to się stało, że Węgrzy zachowali swój odrębny język, żyjąc od ponad tysiąca lat jako wyspa językowa w morzu ludów głównie słowiańskich, i znajdując się przez część swojej historii pod silnym wpływem łaciny, a później języka niemieckiego. Dodam tu, że XVI-wieczną węgierszczyznę rozumie każdy uczeń szkoły średniej; czuje oczywiście archaiczność języka i czasami trochę inną formę słów, albo różnice składni, ale całość tekstu jest dla niego absolutnie zrozumiała.
Następnym niezwykle ciekawym – moim zdaniem najciekawszym – zjawiskiem jest obrazowość słownictwa. Każdy język posiada obrazy w słowach, również polszczyzna, ale węgierski ma ich wielkie bogactwo, i to w codziennym użyciu. Co to oznacza? – Kiedy powiem „szczodry”, to słowo nie sprowadza żadnego obrazu, węgierski bőkezű niesie obraz człowieka, który ma pełne ręce, bo znaczy ono „pełnoręki” – i na dodatek, że w tych rękach jest dużo czegoś, bo bő znaczy w ogóle „obszerny”. Człowiek sprytny, który daje sobie zawsze radę, to talpraesett, czyli „spadły na stopy” – jak kot. Człowiek mądry to okos, przymiotnik utworzony od cząstki ok, „przyczyna” – mądry jest ten, kto rozumie przyczyny. Jeśli ktoś zachowuje się tak, że powinien się wstydzić, mówimy o jego zachowaniu, że jest arcpirító, „czerwieniące twarz”. Jeśli ktoś się czymś bardzo przejmuje, mówimy, że mellreszívja, „wciąga w piersi”. Jeśli ktoś jest bystry, łebski, mówimy o nim szemfüles, „okouszny”, kto ma oczy i uszy otwarte, a jeśli ktoś jest pochlebcą, mówimy o nim taplnyaló, „liżący stopy”. O człowieku dyplomatycznym mówimy körültekintő – körül znaczy „wokół”, a tekintő – „spoglądający”, a więc ktoś spoglądający na wszystkie strony, ważący racje różnych stron. Takich obrazowych słów jest bardzo, bardzo dużo.
Do tego dochodzi bogactwo niuansów, odcieni. Wynika ono i z mechanizmu aglutynacyjnego, i ze wspomnianej już elastyczności słowotwórczej, dzięki czemu węgierski ma na przykład ponad sto słów określających przemieszczanie się człowieka lub zwierzęcia. Oddają one – poza samym faktem ruchu – jego tempo i sposób, sugerują emocje, nawet warunki powierzchni. Przykłady: dülőngél – „idzie zataczając się”, lépdel – „stąpa powoli”, kódorog – „wałęsa się bez celu”, rohan – „pędzi”, ale raczej w jakimś kierunku, a podobne – lohol – „biega w te i wewte”, tipeg – „stąpa drobnymi kroczkami”, jak dziecko lub kobieta na wysokich obcasach, poroszkál – to o koniu – „idzie inochodem”, niespiesznie, elsomfordál – „wycofuje się ukradkiem” jako przegrany, bóklászik – „idzie rozglądając się dokoła”, rozpoznaje okolicę, lófrál – „włóczy się” nie wiadomo gdzie, kullog – „wlecze się z tyłu”, za resztą, kaptat – „powoli idzie pod górę”, koslat – „ugania się za kobietami”, elkotródik – „odchodzi ze wstydem”, sündörög – „kręci się wokół czegoś”. Tę listę można by ciągnąć, a to wszystko są pojedyncze słowa, które w wielu wypadkach musimy w polszczyźnie oddać, wybierając czasownik najbliższy znaczeniowo i opatrując go przysłówkiem, który dopowiada charakter ruchu.
To wielkie wyzwanie dla tłumacza, który odczuwa obrazowość węgierskiego sposobu wyrażania i wie, że obrazy zawarte w słowach generują powstawanie własnych obrazów w mózgu słuchacza czy czytelnika. Nie są oni tego świadomi – choć Węgier, zapytany, co widzi, słysząc jakieś konkretne obrazowe wyrażenie, od razu odpowie. Ale pomimo że te obrazy generalnie nie pojawiają się w polu świadomości podczas lektury, prawa półkula je tworzy i niejako „dodaje” do sensów pojęciowych, odczytywanych przez lewą półkulę. Język węgierski skłania do współpracy obie półkule. Dlatego tłumacz stara się uratować jak największą liczbę tych obrazów.
Powiem jeszcze – już bardzo krótko – o kilku dalszych specyficznych cechach języka węgierskiego:
– nie ma w nim rodzajów gramatycznych – zaimki osobowe nie rozróżniają płci; jeśli więc musielibyśmy przełożyć na węgierski nowelę, w której występują On i Ona, mielibyśmy zasadniczą trudność.
– węgierski ma znacznie więcej przypadków niż polszczyzna – w sumie ok. 35, co daje większą precyzję i ekonomię wyrażania;
– posiada też dwa typy koniugacji, których używamy w zależności od tego, czy podmiot jest oznaczony czy nieoznaczony;
– węgierski jest językiem silnie wokalicznym (14 samogłosek), istnieje w nim zjawisko zwane harmonią samogłosek; dzielą się one na dolne (a, o, u) i górne (e, i, ö, ü) – po polsku przednie i tylne. Większość afiksów w węgierskim ma dwie wersje. Ich wybór zależy od samogłosek w danym słowie, ponieważ muszą dopasować się do brzmienia samogłosek w jego cząstce pierwotnej. Oznacza to, że mamy słowa z samogłoskami albo z górnego, albo z dolnego rzędu. Zapożyczenia w węgierskim można odróżnić po tym, że 1. nie mają swojej cząstki pierwotnej i nie tworzą krzewu słów, 2. mieszają samogłoski z obu rzędów. Harmonia samogłosek sprawia, że język ma bardzo melodyjny, rytmiczny i spójny wydźwięk. Ciekawostka, że harmonia samogłosek jest zgodna z efektem Dopplera, który mówi coś, co znamy z wyścigów samochodowych – mianowicie, że zbliżanie się źródła dźwięku do obserwatora zawsze podwyższa częstotliwość (dźwięk słyszymy jako wyższy), a oddalanie – obniża tę częstotliwość (dźwięk słyszymy jako niższy). Otóż samogłoski rządu górnego określają miejsca czy rzeczy bliskie i wewnętrzne – to i tu, zaś z rzędu dolnego – odległe, zewnętrzne – tam i tamto.
– w węgierskim istnieją samogłoski długie i krótkie, każda ma swoją parę i posiadają one funkcję dystynktywną, a więc zmiana długości jednej samogłoski całkowicie zmienia znaczenie słowa lub jego formę gramatyczną – przykłady bal(„lewy”) – bál („bal”), hat („sześć”) – hát („plecy” / a także: „więc…”), kar („ramię” / „chór”) – kár („szkoda” / „strata”), mar („gryzie” / „kąsa”) – már („już”), kerek („okrągły”) – kerék („koło”), ver („bije” / „uderza”) – vér („krew”), vesz(„kupuje” / „bierze”) – vész („katastrofa” / ”zagrożenie”).
– i na koniec jeszcze coś ciekawego: cała struktura węgierskiego przypomina jakby system binarny, ponieważ działa podobnie do zero-jedynkowego kodu komputerowego. Wynika to po pierwsze z harmonii samogłosek – dobieranie końcówek do cząstki pierwotnej skutkuje tym, że każde słowo przyjmuje niejako jednolitą strukturę „bitową” – wraz z wszystkimi przyklejonymi końcówkami przynależy albo do górnego, albo do dolnego rzędu samogłoskowego. Wszystko jest podwójne – krótkie i długie, dolne i górne samogłoski, koniugacje, jest też bardzo dużo fraz bliźniaczych, ogromnie popularnych i w codziennym użyciu.
Ta, mówiąc metaforycznie, „binarność” stanowi fundament zasadniczej regularności języka węgierskiego. Na czym się ona zasadza? 1. cząstki pierwotne są nieodmienne, 2. nie ma rodzajów gramatycznych, 3. harmonia samogłosek reguluje słowotwórstwo, 4. spośród około 15 tysięcy czasowników tylko 12 jest nieregularnych. (Dokładne policzenie liczby czasowników w języku węgierskim jest niezwykle trudne, ale językoznawcy i leksykografowie podejmowali takie próby). Szacuje się, że w codziennym, współczesnym języku węgierskim aktywnie używa się od 10 000 do 15 000 czasowników, natomiast jeśli włączymy rzadkie słowa, terminy specjalistyczne i archaizmy, ich liczba w słownikach sięga kilkudziesięciu tysięcy. Trudno ich liczbę ustalić również dlatego, że istnieje ponad 60 przedrostków czasownikowych, które potrafią zasadniczo zmienić znaczenie słowa bazowego; to samo dotyczy licznych sufiksów, dzięki którym jedno słowo-klucz może wygenerować dużą rodzinę wyrazów). Tak więc poza tymi 12 nieregularnymi cała reszta czasowników podąża za całkowicie przewidywalnym wzorem. Jeśli zna się zasadę, odmienia się każdy nowo poznany czasownik bez zaglądania do słownika.
Tę „binarność” odnajdujemy też ukrytą w sieci pojęciowej. Po węgiersku egész oznacza „cały”, stąd egészséges – „zdrowy”, który posiada wszystkie części ciała, wyrażane w liczbie pojedynczej, a więc jeśli ktoś nie ma jednej części ciała, to po węgiersku jest „półręki”, „półnogi”, „półoki”. Ale to pół – fél – nie funkcjonuje w sensie halb, half, świadczą o tym słowa feleim – „bliźni” czy ügyfél – „klient” (dosłownie „połowa sprawy”), a nawet feleség, „żona”, ale my tu mamy piękne staroświeckie „połowica”.
W węgierskim istnieje ponad sto słów, które zaczynają się od słowa egy, jeden, a oznaczają co najmniej dwa albo i więcej elementów: együtt – „razem”, együttes – „zespół”, egyensúly – „równowaga”, egyveleg – „mieszanka”, „wiązanka” (melodii), egyaránt – „zarówno”, egyenlet – „równanie”, egyíesít – „łączy”, egyesület – „stowarzyszenie”, egyezés – „ugoda”. To jest inne odczuwanie całości i części.
Mówiłam już o pewnych wyzwaniach przy przekładzie prozy – ale prawdziwa trudność pojawia się dopiero wtedy, gdy mamy tłumaczyć wiersze węgierskie.
Zacznijmy od słów jednosylabowych i akcentu. Podstawowy zasób słowny w języku węgierskim jest pochodzenia ugrofińskiego. Charakteryzuje się on tym, że słowa są na ogół krótkie, mają jedną lub dwie sylaby. Słów jednosylabowych zawiera słownik węgierski bardzo wiele. Poza płucami i nerkami nie ma części ciała, której nie można by nazwać słowem jednosylabowym. Jednosylabowe słowa obejmują wielką ilość zjawisk i czynności dnia powszedniego, określają stopnie pokrewieństwa, zjawiska przyrody, rośliny i zwierzęta, jednosylabowych jest także wiele liczb, wiele najważniejszych czasowników w czasie teraźniejszym i przeszłym, w trybie orzekającym i rozkazującym, wiele rzeczowników w ich formach mianownikowych i biernikowych, a także liczne przymiotniki, przysłówki, liczebniki i zaimki.
Zarówno owo bogactwo słów jednosylabowych, jak i akcent wyrazowy, który w węgierskim pada zawsze na pierwszą sylabę, tworzą doskonałe warunki dla toku jambicznego; nie nasuwają się też trudności z tworzeniem wierszy opierających się na rymie męskim.
Ponadto charakter akcentu węgierskiego oraz zjawisko iloczasu samogłosek sprawiają, że w języku węgierskim możliwy jest do odtworzenia cały system metryczny poezji starogreckiej – spotykamy tu odpowiedniki praktycznie wszystkich klasycznych miar i modeli strof. A ponieważ akcent i iloczas znajdują się wśród głównych elementów różnicujących polski i węgierski, skutki tej różnicy uwidaczniają się w ich różnych możliwościach poetyckich i są źródłem niemałych trudności w procesie przekładu niektórych wierszy węgierskich na język polski. O ile trochej zgadza się doskonale z tokiem polszczyzny, o tyle jamb, będący jego odwrotnością, z trudem się w niej odnajduje. Tymczasem tok jambiczny w poezji węgierskiej, również współczesnej, jest bardzo częsty, poeci podkreślali niejednokrotnie jego szczególną rolę. „Każdy, kto u nas pisze, tłumaczy, czyta wiersze, wie, że formą (wiązaną), którą najłatwiej u nas stworzyć, jest jamb. Jamb stał się całkowicie nasz” – powiada poetka Ágnes Nemes Nagy, której staranność wersyfikacyjna była szczególnym zjawiskiem w poezji węgierskiej drugiej połowy XX wieku. System wersyfikacyjny może się opierać tylko na tych elementach fonetycznych, które w danym języku są elementami gramatycznymi – w przeciwnym razie nie zdołają wypełnić funkcji rytmizującej. A ponieważ w naszym systemie gramatycznym czynnikiem rozróżniającym sylaby jest nie ich długość, tylko ich siła dynamiczna, następstwa sylab mocnych i słabych – przeto polski system stopowy – sylabotonizm – jest systemem dynamicznym, a nie metrycznym.
Co więc można robić? – Można stosować „rozluźniony tok jambiczny”, co oznacza owo minimum rytmu, które należy zachować, a więc chociaż czystą stopę w zakończeniu wersu, co daje iluzję mowy wiązanej i „ściąga” wers prowadzony dotąd swobodnym tokiem. Gdy więc tłumacz uzna metryczność węgierskiego oryginału za wartość wiersza i, uciekając się do sylabotonizmu, stara się ją jakoś w przekładzie polskim zasygnalizować, na ogół wychodzi to utworowi na dobre. Ten typ wiersza stawia jednak tłumacza przed najtrudniejszym z zadań, jako że sylabotonika niesie ze sobą największą liczbę ograniczeń, jej wymogi formalne są jak wąskie ramy, w których zmieścić się ma nie tylko treść tłumaczonej strofy, ale musi być ona na dodatek wyrażona ograniczoną liczbą sylab – w zdaniu wierszowym cechującym się konkretnym rozłożeniem akcentów. A tu jeszcze na ogół – ze względu na epokę powstawania większości, choć nie wszystkich tego typu utworów – nierzadko trzeba archaizować lub stylizować tekst przekładu. I na dodatek ma on być pięknym wierszem…
Wspomniałam, że język węgierski dysponuje bardzo obszernym zestawem wyrazów jednosylabowych. Dzięki temu bogactwu rym męski jest elementem stałym we wszystkich rodzajach wierszy węgierskich. W poezji polskiej rzecz ma się zupełnie inaczej. Ponieważ ogromna część polskich form wyrazowych ma budowę paroksytoniczną, akcent na sylabie przedostatniej, przeto najczęściej występującym rymem polskim jest oczywiście rym żeński. W języku polskim ilość oksytonów wynosi 7%, i – jak trafnie zauważył Adam Ważyk, który dużo przekładał z rosyjskiego, i sam zmagał się z tym samym problemem – „liczba ta jest za duża, aby nie kusić w pewnym okresie poetów i tłumaczy, ale za mała, aby te pokusy zaspokajać w szerszym zakresie”. Jeśli zważyć, że rym męski w polszczyźnie ogranicza się wyłącznie do monosylab, widać, że jego przestrzeń rymowa jest niewielka. „Prawdziwie estetycznego rymu – oczywiście nie tylko rymu – nie można wymyślić, ani żywcem przenieść z innej literatury: musi on być organiczną częścią systemu tego języka, którego ma być artystyczną ozdobą”.
Przedstawiwszy tu cały szereg specyficznych cech języka węgierskiego, muszę jednak zaznaczyć, że porównanie wybranych cech strukturalnych obu języków bynajmniej nie zakreśla wystarczająco dokładnie pola nieprzekładalności częściowej lub całkowitej. Istnieją bowiem całe wielkie grupy pojęć, których właściwie nie da się przełożyć, bo czytelnik przekładu nie zna ich kontekstu. To wielkie językowe obszary folkloru, historii, filozofii, a także cały obszerny słownik terminów związanych z lokalną codziennością kultury materialnej i duchowej. Ich nieprzetłumaczalność nie wynika z brakujących – lub innych – cech strukturalnych języka docelowego, lecz z zupełnie innego doświadczenia kulturowego, w jakie przełożony tekst ma się wtopić. I to właśnie one stanowią dla tłumaczy najtwardszy orzech.
TERESA WOROWSKA
* Wykład inauguracyjny na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu Warszawskiego, wygłoszony 1 X 2026 roku.
